ΑΤΡΟΜΗΤΟΣ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΚΟΣ ΟΜΙΛΟΣ ΡΕΘΥΜΝΗΣ

Ατρόμητος και Αθλητικός Όμιλος Ρεθύμνης

(1929)

Η φωτογραφία που δημοσιεύεται εδώ προέρχεται από το αρχείο του αείμνηστου Ρεθεμνιώτη λογοτέχνη Ανδρέα Νενεδάκη, το οποίο η σύζυγός του κ. Έλλη Κομνηνού-Νενεδάκη παραχώρησε ευγενικά στη Δημόσια Βιβλιοθήκη Ρεθύμνης. Εικονίζονται τα δύο αρχαιότερα Ρεθεμνιώτικα ποδοσφαιρικά σωματεία, ο Ατρόμητος και ο Αθλητικός Όμιλος Ρεθύμνης. Ο Ανδρέας Νενεδάκης είχε σημειώσει τα ονόματα αρκετών από τους εικονιζόμενους παίχτες, οπότε η δημοσίευσή της θεωρώ ότι είναι χρήσιμη για την ιστορία του Ρεθεμνιώτικού ποδοσφαίρου. 

Γιάννης Ζ. Παπιομύτογλου

(Δημοσιεύθηκε στην εφημ. Ρέθεμνος φ. 18/5/2013)

Η ΜΑΧΗ ΤΟΥ ΑΠΟΚΟΡΩΝΑ 27-11-1895

Η Μάχη του Αποκόρωνα

(27-11-1895)

Η πενταετία 1890-1895 είναι από τις πιο ζοφερές της κρητικής ιστορίας. Με την επιβολή του στρατιωτικού νόμου (1889) και την ανάκληση των έστω και περιορισμένων ελευθεριών που παρείχε η Σύμβαση της Χαλέπας, καθεστώς τρόμου και αυθαιρεσιών επικράτησε σε ολόκληρο το νησί. Φόνοι, λεηλασίες, κλοπές αρπαγές και πυρπολήσεις ήταν στην ημερήσια διάταξη. Μπροστά σ’ αυτήν την αφόρητη κατάσταση, οι Χριστιανοί συγκρότησαν το 1895 Μεταπολιτευτική Επιτροπή υπό τον Μανούσο Ρ. Κούνδουρο και ζήτησαν επαναφορά των προνομίων της Σύμβασης της Χαλέπας. Η Επιτροπή αυτή παρουσίασε έντονη δραστηριότητα κυρίως στον Αποκόρωνα, τα χωριά του οποίου χρησιμοποιούσε ως έδρα της. Όταν οι Τούρκοι πληροφορήθηκαν την παρουσία της Επιτροπής στο χωριό Εμπρόσνερο, συγκέντρωσαν στο Βάμο μεγάλη δύναμη 2500 ανδρών και κινήθηκαν νύχτα για να περικυκλώσουν το χωριό και να συλλάβουν τα μέλη της Επιτροπής. Όμως έγιναν αντιληπτοί από τους σκοπούς που είχαν τοποθετήσει οι επαναστάτες σε επίκαιρα σημεία. Επακολούθησε συμπλοκή, η οποία εξελίχτηκε σε γενικευμένη μάχη, πού κράτησε ολόκληρη μέρα και  κατά την οποία η Τούρκοι έπαθαν πανωλεθρία.

Ιδού πως περιγράφει τη μάχη ένας ανώνυμος επιστολογράφος στην εφημερίδα Λευκά Όρη, η οποία εκδιδόταν στην Αθήνα και υπερασπιζόταν τα κρητικά δίκαια[1]:

Εν Τζιτζιφέ τη 28 Νοεμβρίου 1895

Αδελφοί

Την Δευτέραν, μίαν ώραν πριν να εξημερώση, ανήρχετο ο στρατός την Κεφάλαν, μίαν ώραν όμως προτού φθάσει εκεί είχομεν πιάσει βάρδιες· είμουν δ’ εγώ εις την βάρδια ο ίδιος, διότι εγνωρίζομεν ότι επρόκειτο να ανέλθη ο στρατός να μας καταδιώξη και είχον μαζύ μου τον Κατσουλογεώργην, Βαρδινάκην, Σ. Χριστοδουλάκην και 5 άλλους Λεκανίδιδες, Κουρείδες. Αφού επλησίασεν ο στρατός 50–75 μέτρα τον επυροβολήσαμεν, ήτον όμως ακόμη νύκτα και δεν εβλέπομεν, αλλ’ επυροβολούμεν εις τση φωτιαίς των όπου ομοίαζον σαν επιτάφιος και έφεγγεν ο δρόμος, και εκεί επλήγωσαν τον αρχηγόν του στρατού, όστις την έχει από το αφτί και βγαίνει εις τον ώμον, εφονεύσαμεν ένα κολαγασήν και δύο στρατιώτας, έτσι εσταμάτισε κομμάτι ο στρατός, έπεσεν εις τον δρόμον η πρώτη γραμμή και επάνω της έπεσαν οι κατόπιν ερχόμενοι, ώστε εγενήθη μία σύγχυσις εις τον στρατόν. Κατόπιν με τση σάλπιγγες διέταξαν τον στρατόν να ορμήση επάνω μας και έτσι, επειδή είμεθα 9 και από την άλλην μεριάν μόνο 5, ηναγκάσθημεν να σηκωθούμεν από τα μιτιρίσια και να σερθώμεν παρεπάνω. Αλλά εν τω μεταξύ έφθασαν οι άνθρωποι και η μάχη ελάμβανε μεγαλειτέρας διαστάσεις. Τον εκτύπουν οι Βαφιανοί, Εμπροσνερίται, Νηπιανοί, Γετιμιανοί, Αλικαμπιώται και άλλοι. Ευθύς δε μετά μεσημβρίαν έφθασαν οι Ασκυφιώται και άλλοι Σφακιανοί και αμέσως επετέθησαν με τόσην ορμήν, ώστε ο στρατός ήρχισε να υποχωρή. Αλλά και Καμπιανοί και από την άλλην ρίζαν του Αποκορώνου έλαβον μέρος. Ωσαύτως μερικοί Λακκιώται και Κισσαμίται, οι οποίοι έτυχον εδώ ως αντιπρόσωποι και Αγιοβασιλιώται. Τέλος η μάχη διήρκεσεν από το πρωί έως την νύκτα· εφονεύθησαν και επληγώθησαν περί τους 100 στρατιώται και χωροφύλακες Τούρκοι[2]· τους νεκρούς των μερικούς, ήτοι 17, έχουν αφίσει εις Βρύσες εις διάφορα μέρη, και σήμερον παρηγγείλαμεν εις ειδικούς μας να τους θάψουν εκεί όπου είναι φονευμένοι· τους πληγωμένους των έχουν εις Βάμον εις διάφορα πολλά σπίτια. Εκ των ιδικών μας εφονεύθη ο υιός του Κωνσταν. Βένου από Αλήκαμπον, Ανδρέας ονομαζόμενος, παιδίον χρυσούν και σύντροφός μου αχώριστος· επληγώθη θανασίμως ο υιός του Συμβουλάκη από Φρέ και ο Ιωάννης Ντουκάκης από Εμπρόσνερον, άλλοι δε περί τους 10 ελαφρώς επληγώθησαν. Ο στρατός όμως, όταν εισήλθεν εις Αλήκαμπον, έσφαξε τρεις άνδρας φιλησύχους και ετραυμάτισεν ένα βαρέως[3]· Ο είς εκ των φονευθέντων ελέγετο Παπαδογρηγόρης, αυτόν αφού τον έσφαξαν τον έρριψαν επί ξύλων και προσεπάθησαν να τον καύσουν. Εκτός αυτού εφόνευσαν εις Βάμον τον Μποτόνην Μποτωνάκην, όστις είχε την εγγονήν του Μπουζογιάννη. Τον Καλεμικιαράκην[4] έπιασαν αιχμάλωτον εις Καλαμίτσια, διότι ευθύς αφού εφονεύσαμεν τον αρχηγόν του στρατού, ανεχώρησε φοβηθείς. Η Χριστ. χωροφυλακή ευρίσκετο εις Κράπην και άλλος στρατός εις Κλήμα χωρίς να το γνωρίζομεν· φαίνεται ότι ελογάριαζαν ότι θα μας σπάσουν και ότι θα κατεφεύγωμεν εις Κράπην ή Κλήμα διά να μας συλλάβουν. Εκ των χωροφυλάκων όμως έφυγαν μερικοί και ήλθον με ημάς, οι δε λοιποί έμειναν αδιάφοροι. Χθες πάλιν, αφού έμαθον εις Κράπην, και άλλοι ότι ο στρατός ευρίσκετο εις Κλήμα, τους κατεδίωξαν μέχρι Δραμίων, αλλ’ ήργησαν να τους καταδιώξουν και δεν των έκαμον μεγάλην καταστροφήν. Μας χρειάζονται υλικά μέσα, διότι ο στρατός πιθανόν να εξέλθη προς καταδίωξίν μας. Οι άνθρωποι είναι φοβισμένοι και τα χωριά ανάστατα.

Σας ασπαζόμεθα

†…

(Δημοσιεύθηκε στη Φωνή του Αποκορώνου, φ. 168 (Ιούνιος 2011).

---

[1] Εφημ. Λευκά Όρη, φ. 24-1-1896.

[2] Σε άλλη ανταπόκριση από τα Χανιά στην ίδια εφημερίδα (φ. 6-12-1895) αναφέρεται ότι σκοτώθηκαν 150 και τραυματίστηκαν 120 Τούρκοι. Κατά την ίδια ανταπόκριση οι απώλειες των Χριστιανών ήταν: Νεκροί οι  Ανδρέας Βενάκης, Γρηγόριος Παπαδάκης, Κωνστ. Ντούρος, Ιωάννης Φουντουκάκης και Μποτόνης Μποτονάκης. Τραυματίες οι Εμμανουήλ Συμβουλάκης, Ιωάννης Ντουκάκης, Γεώργιος Πραουδάκης, Ν. Γυπάκης και Γ. Σαλισβουράκης.

[3] Στην άλλη ανταπόκριση που προαναφέρθηκε σημειώνεται ότι πέρα από τους άοπλους και φιλήσυχους γέροντες οι Τούρκοι κατακρεούργησαν στον Αλίκαμπο και την νεαρή Γαρουφαλιά Γρυλλάκη.

[4] Ο Καλεμικιαράκης ήταν διοικητής του Τμήματος (νομού) Χανίων και παρίστατο αυτοπροσώπως λόγω της σπουδαιότητας της επιχείρησης με αποτέλεσμα να συλληφθεί αιχμάλωτος. Οι επαναστάτες αφού τον έφτυσαν στο πρόσωπο τον άφησαν ελεύθερο λέγοντάς του «άμε δα να το διηγάσαι».

ΚΑΛΛΙΣΤΕΙΑ ΣΤΟ ΡΕΘΥΜΝΟ ΤΟ ΕΤΟΣ 1929

ΚΑΛΛΙΣΤΕΙΑ ΣΤΟ ΡΕΘΥΜΝΟ ΤΟ ΕΤΟΣ 1929

Του Γιάννη Ζ. Παπιομύτογλου

Βρισκόμαστε στις αρχές του 1929, το οποίο μπορεί να χαρακτηριστεί “έτος των καλλιστείων”. Όλα ξεκινούν το 1928 από το Παρίσι, όπου γίνεται ένας άτυπος διαγωνισμός για την ανάδειξη της ομορφότερης Ευρωπαίας. Σ' αυτόν τον διαγωνισμό, που ήταν περιορισμένης εμβέλειας, δεν πήρε μέρος η Ελλάδα. Το 1929 ξεκινά επίσημα ο θεσμός του διαγωνισμού “Μις Ευρώπη” και λαμβάνει χώρα και πάλι στο Παρίσι στην μεγάλη αίθουσα της Όπερας των Παρισίων. Ο διαγωνισμός αυτός έγινε στις 7 Φεβρουαρίου και πήραν μέρος 20 υποψήφιες.

Η Ασπασία Καρατζά

Elisabeth Simon Böske

Για να πάρει μέρος και η Ελλάδα στον ευρωπαϊκό διαγωνισμό έπρεπε να προηγηθεί η εκλογή της Μις Ελλάς, η οποία θα εκπροσωπούσε τη χώρα μας. Έτσι ο διαγωνισμός για την ανάδειξη της ωραιότερης γυναίκας στην Ελλάδα έγινε στην Αθήνα στις 20 Ιανουαρίου 1929, στο κέντρο “Delice” που βρισκόταν στη γωνία των οδών Πανεπιστημίου και Ιπποκράτους. Νικήτρια αναδείχθηκε η 24χρονη Ασπασία Καρατζά από την Πάτρα, η οποία εκπροσώπησε την Ελλάδα στον πανευρωπαϊκό διαγωνισμό, όπου μάλιστα ήλθε δεύτερη με πρώτη την Ουγγαρέζα εβραϊκής καταγωγής  Elizabeth Simon Böske.

Το ψηφοδέλτιο

Η Κρήτη δεν εκπροσωπήθηκε στον πανελλήνιο διαγωνισμό, γεγονός που οδηγεί τη Ρεθεμνιώτικη εφημερίδα Δημοκρατία του Νίκου Ανδρουλιδάκη να διαμαρτυρηθεί ισχυριζόμενη ότι ο διαγωνισμός αυτός έγινε “εν κρυπτώ και παραβύστω”. Ο πανελλήνιος διαγωνισμός της Αθήνας, αλλά ίσως και η μη συμμετοχή της Κρήτης σ' αυτόν, οδηγούν τον εκδότη της Δημοκρατίας στη σκέψη ότι θα μπορούσε και στο Ρέθυμνο να διενεργηθεί ανάλογος διαγωνισμός. Έτσι στο φύλλο της 3-2-1929 ανακοινώνει την ιδέα του και προσδιορίζει τη διενέργεια του διαγωνισμού για τη 15η Μαρτίου 1929. Το κείμενο της ανακοίνωσης είναι γραμμένο με πολύ χιούμορ. Εκφράζει τις αμφιβολίες του ότι θα υπάρξουν συμμετοχές σε έναν διαγωνισμό ομορφιάς στο Ρέθυμνο. Γράφει επί λέξει: ...Αλλ' εδώ εις την πόλιν αυτήν των μετριοφρόνων, των λάθρα βιούντων, των ακολουθούντων την παραίνεσιν του Ευαγγελίου “μη γνώτω η αριστερά σου τί ποιεί η δεξιά σου” το πράγμα είναι δύσκολον. Χρη τολμάν κ' εδώ είμεθα όλοι ψοφοδεείς. Καμιά δεν θα τολμήση εδώ να λανσάρη για ωραία, όταν καλά ξαίρει πόσης ειρωνίας θα προσκρούση η τολμηρά αυτή της χειρονομία... Παρόλα αυτά αποφασίζει να προχωρήσει στη διοργάνωση καλλιστείων διότι η ανάγκη να έχωμε και ημείς την “Μις Ρέθυμνον” είνε εξώφθαλμος.

Περιγράφει στη συνέχεια τον τρόπο διεξαγωγής των καλλιστείων. Συγκεκριμένα σε κάθε φύλλο της εφημερίδας, μέχρι τις 15 Μαρτίου, θα δημοσιεύεται ένα δελτίο, το οποίο θα επέχει θέση ψηφοδελτίου, και σ' αυτό θα αναγράφεται το όνομα της υποψήφιας και θα αποστέλλεται στην εφημερίδα. Νικήτρια θα αναδειχθεί όποια λάβει τις περισσότερες ψήφους. Παρά τους φόβους του Νίκου Ανδρουλιδάκη, φαίνεται πως η ιδέα είχε ανταπόκριση στο Ρεθεμνιώτικο κοινό, αφού είναι προφανές ότι τέτοια θέματα εξάπτουν το ενδιαφέρον και του ανδρικού και του γυναικείου κοινού. Έτσι στο φύλλο της 10ης Φεβρουαρίου της Δημοκρατίας διαβάζουμε: Ο διαγωνισμός μας προς ανάδειξιν της “Μις Ρέθυμνον” επροκάλεσεν πολύν ενθουσιασμόν. Ήρχισαν ήδη καταφθάνοντα τα πρωτα ψηφοδέλτια...

Το Απολυμαντήριο.

Στην πορεία φάνηκε το διαβλητό της διαδικασίας, ιδιαίτερα όταν έφτασε στην εφημερίδα φάκελος που περιείχε 50 ψηφοδέλτια με προτεινόμενο το ίδιο πρόσωπο . Έτσι αποφασίστηκε η εκλογή να γίνει από επιτροπή, να επισπευσθεί ο διαγωνισμός και να γίνει στις 9 Μαρτίου (Εικ. 4) στη Στρατιωτική Λέσχη Ρεθύμνης, κατά τη διάρκεια του χορού του Ερυθρού Σταυρού, του οποίου ο πρόεδρος γιατρός Θεμιστοκλής Μοάτσος θα διέθετε τα έσοδα για την ανέγερση απολυμαντηρίου  στο Ρέθυμνο, για την καταπολέμηση των μεταδοτικών ασθενειών.

Η Μαρία Μ. Βαλαρή.

Ο χορός, σύμφωνα με την εφημερίδα, αποτέλεσε το κοσμικό γεγονός της χρονιάς. Άλλωστε ήταν αναμενόμενο να προκληθεί μεγάλο ενδιαφέρον και μεγάλη κοσμοσυρροή, λόγω της ταυτόχρονης με τον χορό διενέργειας των καλλιστείων. Μη φανταστεί ο αναγνώστης καλλιστεία με τη σημερινή μορφή με πασαρέλα και έκθεση των υποψηφίων ενώπιον του κοινού. Όλα αυτά δεν ήταν συμβατά με τα ήθη του τόπου και της εποχής. Οι υποψήφιες προτείνονταν από το κοινό, καμιά φορά και εν αγνοία τους και δεν ήταν απαραίτητο να είναι παρούσες κατά τη διαδικασία.

Κείμενο αναγνώστριας 

στην εφημερίδα Δημοκρατία

μετά τον διαγωνισμό.

Γύρω στα μεσάνυχτα μοιράστηκαν στο κοινό ψηφοδέλτια προκειμένου να ψηφίσει. Μέσα σε μια ατμόσφαιρα θορυβώδη και διασκεδαστική με ομάδες νέων να εκδηλώνονται υπέρ της υποψήφιας της αρεσκείας τους, διενεργήθηκε η ψηφοφορία του κοινού και η Επιτροπή αποσύρθηκε σε διάσκεψη για να βγάλει τα αποτελέσματα. Για την ιστορία αναφέρουμε ότι την Επιτροπή αποτέλεσαν: Ο νομάρχης Ανδρέας Μάρκελλος ως πρόεδρος, ο ζωγράφος Ντάβις (ίσως Davis), ο εκπρόσωπος των αισθητικών Εμμ. Καντεράκης, εκ μέρους του τύπου ο εκδότης της εφημερίδας Αστραπή Στέλιος Δρακάκης, ο Εισαγγελέας Ευστ. Ζαφειρόπουλος ως “εκπρόσωπος της ορθής κρίσεως”, και οι Ι. Ζαχαρίου, Γ. Αρκουλής και Ι. Αθανασιάδης.

Στις τρεις το πρωί η Επιτροπή ανακοινώνει τα αποτελέσματα, σύμφωνα με τα οποία “Μις Ρέθυμνον” ανακηρύσσεται η Μαρία Βαλαρή (Εικ. 6). Όλοι θέλουν να δουν τη νικήτρια, αλλά αυτή δεν βρίσκεται μεταξύ των παρευρισκομένων. Ίσως αποχώρησε πριν την ανακοίνωση των αποτελεσμάτων ή δεν προσήλθε καθόλου στην εκδήλωση. Η Μαρία Βαλαρή ήταν κόρη του Μιχαήλ Βαλαρή από το Ατσιπόπουλο και παντρεύτηκε τον μηχανικό Κωνσταντίνο Λαμπάκη.

Η Αλίκη Διλαράκου

Άλλα κορίτσια που διακρίθηκαν σ' αυτόν τον διαγωνισμό ομορφιάς ήταν η Ελευθερία Ζαμπετάκη, η Ιφιγένεια Κιουρτσιδάκη, η Κατίνα Φραγκιαδάκη, η Νίτσα Σπανδάγου και η Κορίνα Παπαμιχελάκη.

Έτσι έληξε αυτή η πρωτοφανής για το Ρέθυμνο εκδήλωση, η οποία έμελλε να είναι η πρώτη αλλά και η τελευταία στα χρονικά του Ρεθύμνου, αφού μια προσπάθεια να επαναληφθεί, υπό την αιγίδα του Δήμου, το 1930 και το 1931 δεν ευδοκίμησε.

Πάντως για την ιστορία να πούμε ότι το 1931 η εκπρόσωπος της Ελλάδας Αλίκη Διπλαράκου κατέκτησε τον τίτλο της “Μις Ευρώπη” στον διαγωνισμό που έγινε στο Παρίσι.

(Δημοσιεύθηκε στην εφημ. Ρέθεμνος, φ. 782/26/9/2015)

ΚΑΠΕΛΑΔΙΚΑ ΣΤΟ ΡΕΘΥΜΝΟ

ΚΑΠΕΛΑΔΙΚΑ ΣΤΟ ΡΕΘΥΜΝΟ

(Συμπλήρωμα)

Του Γιάννη Ζ. Παπιομύτογλου

           

            Παίρνοντας αφορμή από το πολύ καλό αφιέρωμα του προηγούμενου φύλλου για τα καπέλα και τα καπελάδικα στο Ρέθυμνο, θέλω να προσθέσω ορισμένα ακόμη στοιχεία, τα οποία αναφέρονται στο πρώτο μισό του εικοστού αιώνα και προέρχονται από διαφημιστικές καταχωρίσεις στις εφημερίδες της εποχής. Όντως μέχρι τα μέσα του 20ου αιώνα το καπέλο ήταν απαραίτητο συμπλήρωμα της εμφάνισης τόσο των ανδρών όσο και των γυναικών των αστικών περιοχών. Για τον λόγο αυτό το επάγγελμα του πιλοποιού είχε μεγάλη πέραση και φαίνεται πως ήταν επικερδές. Μάλιστα είναι γνωστό πανελληνίως το μεγάλο εργοστάσιο πιλοποιίας Πουλόπουλου (Εικ. 1), από το οποίο, ό,τι έχει απομείνει, έχει κηρυχθεί διατηρητέο και το βλέπουμε πηγαίνοντας με τον Ηλεκτρικό από Πετράλωνα προς Θησείο (Εικ. 2).

            Στο Ρέθυμνο εκτός από τα καπελάδικα που αναφέρονται στο αφιέρωμα, υπήρξαν και άλλα παλαιότερα με πρώτο αυτό της Μαρίας  Ε. Καλαϊτζάκη. Σε διαφήμιση του 1903 βλέπουμε ότι διατηρεί “κατάστημα γυναικείων πίλων” στην οδό Καθαρά αριθμό 21. Η οδός Καθαρά ήταν η σημερινή οδός Χαιρέτη και το πιλοποιείο πρέπει να βρισκόταν στο μικρό κατηφορικό δρομάκι που συνδέει την οδό Βάρδα Καλλέργη με την οδό Χαιρέτη (Εικ. 3).

            Την ίδια εποχή, δηλαδή κατά την πρώτη δεκαετία του εικοστού αιώνα, βρίσκουμε ακόμη δύο καταστήματα στο Ρέθυμνο να πουλούν καπέλα, χωρίς όμως να είναι καπελάδικα, αλλά καταστήματα νεωτερισμών. Το πρώτο είναι του Εμμανουήλ Ν. Γοβατζιδάκη, που βρισκόταν στον αριθμό 34 της οδού Τσάρου (σήμερα Αρκαδίου) και το βρίσκουμε σε διαφημίσεις του 1903 (Εικ. 4) και του 1907 (Εικ. 5). Το δεύτερο είναι του Γεωργίου Ι. Δερμιτζάκη, το οποίο βρίσκουμε σε διαφήμιση του 1907, χωρίς όμως να αναφέρεται πού βρισκόταν (Εικ. 6).

            Σε διαφήμιση του 1915 βρίσκουμε να πουλάει καπέλα το κατάστημα του Τίτου Ζακάκη, που βρισκόταν στον αριθμό 60 της οδού Τσάρου (Εικ. 7).

            Το 1921 εμφανίζεται στο Ρέθυμνο ένα νέο πιλοποιείο με ιδιοκτήτη κάποιον Ιωάννη Ζούβα, το οποίο δεν γνωρίζουμε που βρισκόταν (Εικ. 8). Δέκα χρόνια μετά, δηλαδή το 1931, εμφανίζεται νέο πιλοποιείο, το οποίο βρισκόταν επί της οδού Αρκαδίου, στο ύψος της “Ίδης”,  με ιδιοκτήτη κάποιον Ντίνο Φερόνη, ο οποίος όπως και ο προηγούμενος -σε μένα τουλάχιστον- είναι άγνωστος (Εικ. 9).

            Τέλος το 1937 εμφανίζεται το κατάστημα γυναικείων πίλων της Μαρίας Γ. Ανδρουλιδάκη, το οποίο βρισκόταν στην οδό Χορτάτζη. Όπως λέει η ίδια στη σχετική διαφήμιση, πριν διατηρούσε κατάστημα με το ίδιο αντικείμενο στην Αθήνα στην οδό Αχαρνών (Εικ. 10).

            Από τα παραπάνω προκύπτει πόσο χρήσιμες είναι διαφημίσεις, που μπορεί να τις περνάμε αδιάφορα ξεφυλλίζοντας τις παλαιές εφημερίδες, όταν όμως τις κοιτάξουμε προσεκτικότερα μπορούμε να αντλήσουμε πολύτιμες πληροφορίες.

(Δημοσιεύθηκε στην εφημ. Ρέθεμνος φ. 798/23/1/2016)

ΥΓΕΙΟΝΟΜΙΚΟΣ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΤΟΥ 1893 ΣΤΟ ΡΕΘΥΜΝΟ

ΥΓΕΙΟΝΟΜΙΚΟΣ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΤΟΥ 1893

(Ομιλία στο Ωδείο Ρεθύμνης στις 11-9-1999)

Του Γιάννη Ζ. Παπιομύτογλου

Όλοι εμείς που ζήσαμε τα παιδικά μας χρόνια σ' αυτήν την πόλη, που μεγαλώσαμε αλωνίζοντας τα στενά της και σκαρφαλώνοντας το κάστρο της. Που γνωρίζουμε σπιθαμή προς σπιθαμή κάθε της μέτρο, με συγκίνηση συμμετέχουμε σ' αυτήν την εκδήλωση και συγχαίρουμε του οργανωτές για τη σύλληψη και την υλοποίησή της.

            Είναι απολύτως φυσικό, η νοσταλγική διάθεση με την οποία βλέπουμε το παρελθόν να εξωραΐζει τις δυσκολίες και τα προβλήματα. Γιατί και στο τότε «παντέρμο Ρέθυμνο» υπήρχαν προβλήματα, μόνο που ήταν διαφορετικής υφής από τα σημερινά. Ήταν  προβλήματα επιβίωσης και κάλυψης βασικών βιοτικών αναγκών.

            Έτσι αναπολούμε νοσταλγικά σκηνές από τα παιδικά μας χρόνια που για τα σημερινά παιδιά είναι αδιανόητες. Θυμόμαστε με συγκίνηση το γεγονός ότι τα καλοκαίρια οι παπουτσωμένοι ήταν δαχτυλοδειχτούμενοι. Ότι περιμέναμε με λαχτάρα το χαρτζιλίκι της εβδομάδας -όσοι το είχαν κι' αυτό- για να το ρίξουμε έξω εδώ δίπλα στου μακαρίτη του κυρ Μήτσου του Σκαρτσίλη με γαλακτομπούρεκο και προφιτερόλ. Ότι πηγαίναμε με το τεφτεράκι ανά χείρας στον μπακάλη της γειτονιάς, του οποίου το βλέμμα και η συμπεριφορά ήταν ευθέως ανάλογη με το περιεχόμενου του τεφτεριού. Και μια και μας απασχολεί έντονα το πρόβλημα της ηχορύπανσης, θυμάμαι ότι τα μεσημέρια δύο με πέντε ερήμωναν οι δρόμοι και οι πλατείες από τη μαρίδα και το βράδυ νωρίς-νωρίς για ύπνο.

            Θα μπορούσε κανείς να μιλάει με τις ώρες αφήνοντας του κουβάρι της μνήμης του να ξετυλίγεται. Όμως επειδή λίγο ως πολύ οι μνήμες είναι κοινές, σκέφτηκα αντί να σας κουράζω με πράγματα που όλοι ή σχεδόν όλοι γνωρίζετε, να σας διαβάσω ένα κείμενο που γράφτηκε πριν από          πολλά χρόνια και αφορά βέβαια την πόλη μας. Το ανακάλυψα προ ημερών και προτίμησα να το αναγνώσω εδώ αντί να το δημοσιεύσω στον τύπο.

            Πρόκειται για έναν υγειονομικό κανονισμό του Δήμου της πόλης, ο οποίος μέσα από τα διάφορα "απαγορεύεται" δείχνει τις συνθήκες υγιεινής που επικρατούσαν τότε στο Ρέθυμνο, αλλά και σου επιτρέπει να συμπεράνεις το γενικότερο επίπεδο διαβίωσης το πληθυσμού. Επειδή το κείμενο είναι σε αυστηρή καθαρεύουσα θεώρησα καλό να το μεταφέρω στην καθομιλουμένη για να γίνει πιο εύληπτο και κατανοητό. Διατήρησα όμως λέξεις και φράσεις που αποδίδουν καλύτερα το πνεύμα του κειμένου. Σας το διαβάζω:

ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΕΠΙ ΤΗΣ ΔΗΜΟΣΙΑΣ

ΥΓΕΙΑΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΤΗΣ ΠΟΛΕΩΣ ΡΕΘΥΜΝΗΣ

1.    Για την καθαριότητα της πόλης η Δημαρχία θα διορίσει επαρκή αριθμό οδοκαθαριστών, οι οποίοι θα περιέρχονται καθημερινά την πόλη, θα καταβρέχουν τους δρόμους και θα συλλέγουν απ’ αυτούς, από τα σπίτια και τα εργαστήρια "τα σαρώματα και πάσαν ύλην βλαβεράν" και θα τα μεταφέρουν εκτός πόλης. Οι οδοκαθαριστές δεν δικαιούνται να ζητήσουν αμοιβή από κανένα.

2.    Απαγορεύεται σε όλους να χύνουν στους δρόμους ακάθαρτα νερά και κάθε άλλη ακαθαρσία. Επίσης απαγορεύεται να φυλάσσονται στα υπόγεια των σπιτιών, των παντοπωλείων και των διαφόρων εργαστηρίων ύλες επιβλαβείς για τη δημόσια υγεία.

3.    Απαγορεύεται αυστηρά να περιφέρονται όρνιθες στην αγορά και στους άλλους δρόμους της πόλης, "ως και το δένειν και τρέφειν αίγας, ίππους και άλλα ζώα έξω των οικιών και των καταστημάτων".

4.    Όλοι οφείλουν να επισκευάσουν του νεροχύτες και τους αποπάτους των σπιτιών. Όποιος δεν συμμορφωθεί με το άρθρο τούτο εντός οκτώ ημερών, εκτός από το πρόστιμο που θα του επιβληθεί, η Δημαρχία θα διορθώσει το νεροχύτη ή τον απόπατο και θα καταλογίσει στον ιδιοκτήτη τα έξοδα της επισκευής.

5.    Οι επιστάτες των δημόσιων αποπάτων υποχρεούνται να του καθαρίζουν καθημερινά και τρεις φορές την εβδομάδα να τους απολυμαίνουν με διάλυμα φανικού οξέως.

6.    Στα πανδοχεία σταύλους (χάνια) επιβάλλεται μεγάλη καθαριότητα και οι ιδιοκτήτες οφείλουν να τα καθαρίζουν τουλάχιστον μια φορά την εβδομάδα απομακρύνοντας και την κόπρο. Όποιος δεν συμμορφώνεται με το άρθρο τούτο εκτός από το πρόστιμο που θα του επιβληθεί, η Δημαρχία θα αποβάλει την κόπρο και θα καταλογίσει στον ιδιοκτήτη τα έξοδα.

7.    Ο ενοικιαστή του εκτός της πόλεως σφαγείου υποχρεούται να το καθαρίζει ταχτικότατα "από της κόπρου και πάσης ύλης δυσώδους".

8.    Οι μάγειροι οφείλουν να διατηρούν καθαρά τα μαγειρικά τους σκεύη και να μεταχειρίζονται υλικά καθαρά και αβλαβή για την υγεία.

9.    Οι φουρνάρηδες οφείλουν να φτιάχνουν ψωμί από καθαρό αλεύρι, απαλλαγμένο από κάθε ξένη ουσία. Το ψωμί κακής ποιότητας θα κατάσχεται ως επιβλαβές για την υγεία.

10. Στα κρεοπωλεία και ιχθυοπωλεία "διατάσσεται μεγίστη καθαριότης" και οι κρεοπώλες και ιχθυοπώλες οφείλουν να πλύνουν δυο φορές τη μέρα τα τραπέζια και τους πάγκους και να έχουν πάντοτε καθαρά μαχαίρια και ζυγαριές.

11. Τα προς πώληση κρέατα θα επιτηρούνται αυστηρά και οι κρεοπώλες οφείλουν να πουλούν κρέας καλής ποιότητας για την οποία θα επιλαμβάνεται η επί της δημόσιας υγείας επιτροπή γιατρών. Τα κακής ποιότητας κρέατα θα κατάσχονται.

12. Τα ψάρια θα πουλιούνται όσο είναι φρέσκα. Τα μπαγιάτικα θα ρίχνονται στη θάλασσα. (Οι ιχθύς θέλουσι πωλείσθαι ενόσω εισί πρόσφατοι. Οι έωλοι θέλουσι ρίπτεσθαι εις την θάλασσαν).

13. Απαγορεύεται η πώληση ψαριών που αλιεύθηκαν με δυναμίτη.

14. Απαγορεύεται η πώληση άγουρων φρούτων, αλίπαστων ή καπνιστών κρεάτων, και ψαριών αλίπαστων ή καπνιστών, εφόσον αυτά κριθούν επιβλαβή για τη δημόσια υγεία. Κάθε τέτοιο προϊόν  θα κατάσχεται μετά από γνωμοδότηση του αρμόδιου γιατρού.

15. Χωροφύλακες και δημαρχιακοί κλητήρες θα επιτηρούν την καθαριότητα των οδών και της "παραλίας άμμου" και θα μηνύουν κάθε παραβάτη.

16. Το πρόστιμο θα κυμαίνεται από 5 μέχρι 100 γρόσια, εισπράττεται από τον Δήμαρχο και επιβάλλεται σε κάθε παραβάτη των παραπάνω διατάξεων, αλλά και ... στούς χωροφύλακες και δημαρχιακούς κλητήρες που κάνουν τα στραβά μάτια. (επί λέξει «οίτινες ήθελον καταδειχθεί επιτρέψαντες ή διά οιονδήποτε λόγον μή καταγγείλαντες παράβασιν τινά»). (Για να γίνει αντιληπτό τό κόστος του προστίμου πρέπει να σας πω ότι τότε ένα ψωμί έκανε περίπου ένα γρόσι).

17. Οι αποτελούντες την επί της δημόσιας υγείας επιτροπή  θα επιθεωρούν όλοι μαζί ή ένας ένας χωριστά την πόλη δυο φορές την εβδομάδα ή όποτε κρίνουν σκόπιμο και θα μεριμνούν για την ακριβή τήρηση των παραπάνω διατάξεων.

Εν Ρεθύμνη τη 5 Μαϊου 1893

Τα μέλη της Επιτροπής

Χριστοφορος Μαρκαντωνάκης, Βοηθός της Διοικήσεως

Σαλή Εφέντης Δροσουλάκης, Δήμαρχος

Ιω. Ν. Δάνδολος, Δημοτικός Ιατρός

Ισμαήλ Εφέντης, Στρατιωτικός Ιατρός

Μουσταφά Βέης, Ταγματάρχης της Χωροφυλακής

Επαμεινώνδας Καλομενόπουλος

Βαφή Εφένδης Σελιανάκης

ΤΟ ΤΟΠΩΝΥΜΙΟ ΜΑΣΤΑΜΠΑΣ ΤΟΥ ΡΕΘΥΜΝΟΥ

ΤΟ ΤΟΠΩΝΥΜΙΟ “ΜΑΣΤΑΜΠΑΣ”

Οικιστική και πληθυσμιακή εξέλιξη

Του Γιάννη Ζ. Παπιομύτογλου

Τάφοι τύπου μασταμπά.

            Το τοπωνύμιο Μασταμπάς σε όλη την ελληνική επικράτεια απαντάται μόνο στις πόλεις του Ηρακλείου και του Ρεθύμνου. Με το συγκεκριμένο τοπωνύμιο στο Ρέθυμνο ασχολήθηκαν ήδη από από το 1960 ο δάσκαλος Ιωάννης Αλεξανδράκης από τον Κισσό Αγίου Βασιλείου και ο γιατρός Εμμανουήλ Φραγκεδάκης από τις Βρύσες Αγίου Βασιλείου. Ο πρώτος με δυο συνεχόμενα δημοσιεύματα με τίτλο “Ο Μασταμπάς και το Ρέθεμνο” στην εφημερίδα Κρητική Επιθεώρησις τον  Απρίλη του 1960 δίνει τη δική του εκδοχή για το τοπωνύμιο. Υποστηρίζει ότι η λέξη είναι Αραβική και σημαίνει τάφος σε σχήμα πεζούλας. Διατυπώνει, χωρίς να δίνει απάντηση, τα ερωτήματα: ποιοί ονόμασαν τη συνοικία Μασταμπά, πότε και γιατί; Διερωτάται μήπως οι Άραβες κατά την περίοδο της Αραβικής κατάκτησης, μήπως οι Αιγύπτιοι κατά την περίοδο της Αιγυπτιακής διοίκησης την δεκαετία 1830-1840 ή μήπως οι Τούρκοι παρά το γεγονός ότι δεν είναι τουρκική λέξη.
Ο γιατρός Εμμανουήλ Φραγκεδάκης τρεις μήνες αργότερα δημοσιεύει στην ίδια εφημερίδα σύντομο κείμενο για τον Μασταμπά, όπου στην ουσία υποστηρίζει ό,τι και ο Αλεξανδράκης αναφορικά με την Αραβική προέλευση και τη σημασία της λέξης. Για το τοπωνύμιο υποστηρίζει ότι ονομάστηκε έτσι λόγω της γειτνίασης με τα οθωμανικά νεκροταφεία της πόλης, όπου υπήρχαν πολλοί μασταμπάδες τάφοι.

            Σήμερα με την ευκολία και την απεριόριστη δυνατότητα πρόσβασης στις πηγές, που μας παρέχει το διαδίκτυο, διαπιστώνουμε ότι σε γενικές γραμμές είχαν δίκιο οι δυο αείμνηστοι Ρεθεμνιώτες ερασιτέχνες ιστοριοδίφες όσον αφορά την προέλευση της λέξης. 

Σχεδιάγραμμα του Angelo Oddi του 1607.

Σύμφωνα με αυτές τις πηγές μασταμπάς στα Αραβικά σημαίνει την πέτρα που είναι επίπεδη από πάνω, έχει σχήμα τραπεζίου και χρησιμοποιείται για κάθισμα. Γι αυτό η λέξη μασταμπάς μεταφράζεται με λέξεις που έχουν παρεμφερή έννοια και σημασία, όπως: κάθισμα, θρανίο, έδρα, πάγκος, εδώλιο, πεζούλι, αναβαθμίδα, ταράτσα, δώμα, εξέδρα κλπ. Τον όρο εισήγαγε στην αιγυπτιολογική έρευνα ο Γάλλος αρχαιολόγος Auguste Mariette, που παρατήρησε την ομοιότητα του πέτρινου καθίσματος (μασταμπά) με τα βασιλικά και ιδιωτικά ταφικά συγκροτήματα σε σχήμα ορθογώνιου παραλληλεπίπεδου που έμοιαζαν με τεράστιο θρανίο (Εικ. 1).

Ενώ λοιπόν δεν υπάρχουν απορίες όσον αφορά το τοπωνύμιο μασταμπάς από γλωσσολογική άποψη, τα ερωτήματα που έθεσε ο αείμνηστος δάσκαλος Αλεξανδράκης παραμένουν αναπάντητα. Μόνο υποθέσεις μπορούν να γίνουν για το πότε, γιατί και από ποιους ονομάστηκε η περιοχή Μασταμπάς. 

Η εκδοχή του αείμνηστου Φραγκεδάκη, ότι η περιοχή ονομάστηκε Μασταμπάς λόγω γειτνίασης με τα μουσουλμανικά νεκροταφεία, δεν φαίνεται και πολύ πειστική, αφού και άλλες περιοχές γειτνίαζαν με τα νεκροταφεία αυτά χωρίς να πάρουν το όνομα Μασταμπάς. Επίσης δεν φαίνεται πιθανή η εκδοχή ότι η περιοχή ονομάστηκε έτσι εξ αιτίας της ομοιότητας του λόφου με μασταμπά λόγω της βαθμιδωτής διαμόρφωσης του εδάφους.

 Σχεδιάγραμμα του Francesco Basilicata, όπου δεξιά στη

 λεπτομέρεια φαίνεται ο οικισμός των Τσικαλαριών

 (BORGO) και δυτικότερα ο αγωγός ύδρευσης της 

πόλης (CONDUTTO DELLA FONTANA).

            Η πιο πιθανή -κατ' εμέ- εξήγηση του τοπωνυμίου είναι ότι στον τεκέ του Βελή Πασά υπήρξε κάποτε τάφος τύπου μασταμπά κάποιου διακεκριμένου μουσουλμάνου (πιθανότατα ιερωμένου) και απ' αυτόν πήρε το όνομα και η ευρύτερη περιοχή. Ο τεκές είναι από τους παλαιότερους στην Κρήτη, αφού ιδρύθηκε τα πρώτα χρόνια μετά την Οθωμανική κατάκτηση του Ρεθύμνου. Ο τάφος δεν υπάρχει σήμερα, αλλά είναι πολύ πιθανό να καταστράφηκε σε κάποια φάση της μακρόχρονης διαδρομής του τεκέ, αφού όμως πρόλαβε να ονοματοδοτίήσει την περιοχή. Δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι και στον Μασταμπά του Ηρακλείου υπήρχε τεκές, άρα ανάλογη ερμηνεία μπορεί να δοθεί και σε αυτό το τοπωνύμιο. Ο λόφος του Ευλιγιά είναι άλλο ένα παράδειγμα στο Ρέθυμνο, όπου ένας τάφος ονοματοδότησε όλη την περιοχή που καλύπτει ο ομώνυμος λόφος.

            Αυτά όσον αφορά το τοπωνύμιο και την ερμηνεία του. Ας δούμε τώρα το θέμα της κατοίκησης της περιοχής. Στις βενετσιάνικες αποτυπώσεις του Ρεθύμνου, που ευτυχώς είναι αρκετές και απεικονίζουν το Ρέθυμνο την περίοδο της Βενετοκρατίας, η περιοχή φαίνεται τελείως άδεια από κτίσματα. 

Πίνακας αγνώστου ζωγράφου περ. 1630.

Πιο κάτω παρατίθενται μερικά σχεδιαγράμματα του πρώτου μισού του 17ου αιώνα, όπου, όπως είπαμε,  η περιοχή του Μασταμπά φαίνεται να μην έχει καθόλου κτίσματα, ενώ αντίθετα στην περιοχή που βρίσκεται ανατολικότερα και σήμερα είναι γνωστή ως περιοχή της Σχολής Χωροφυλακής, υπάρχει ένας ολόκληρος οικισμός.

Στην Εικ. 2 βλέπουμε ένα σχεδιάγραμμα του Angelo Oddi έτους 1607,  όπου  ο Μασταμπάς, που βρίσκεται δυτικά του αγωγού ύδρευσης της πόλης, δεν έχει κτίσματα. Αντίθετα ανατολικά του αγωγού ύδρευσης, στη σημερινή περιοχή της Σχολής Χωροφυλακής, υπάρχει ένας αρκετά εμφανής οικισμός. Ο οικισμός αυτός που εμφανίζεται σε όλα τα σχεδιαγράμματα  του πρώτου μισού του 17ου αιώνα ονομαζόταν Τσικαλαριά, σύμφωνα με ανακοίνωση του Γιώργη Εκκεκάκη στο συνέδριο Της Βενετιάς το Ρέθυμνο, που πραγματοποιήθηκε στο Ρέθυμνο το 2002.

            Στην επόμενη εικόνα (Εικ. 3) βλέπουμε ένα πολύ όμορφο σχεδιάγραμμα του Francesco Basilicata σχεδιασμένο το 1618, δηλαδή 11 χρόνια μετά από εκείνο του Oddi. Και σε αυτό η περιοχή του Μασταμπά είναι χωρίς κτίσματα, ενώ ο οικισμός των Τσικαλαριών εμφανίζεται πιο εκτεταμένος απ' ότι στην pianta του Oddi. Μάλιστα ο Basilicata σημειώνει την περιοχή με τη λέξη Borgo, λέξη που χαρακτηρίζει τους εκτός των τειχών οικισμούς. Επίσης στην εικόνα φαίνεται καθαρά ο αγωγός ύδρευσης της πόλης που ξεκινά από τη Μάνα του Νερού και φτάνει μέχρι τη Μεγάλη Πόρτα.

Σχέδιο του Rafaello Monnani του 1631.

            Το Ρέθυμνο είναι η μοναδική πόλη στον ελλαδικό χώρο και μια από τις λίγες  στον κόσμο που έχουν το προνόμιο να έχουν αποτυπωθεί σε ελαιογραφία και μάλιστα τόσο παλιά και με τόση λεπτομέρεια (Εικ. 4). Πρόκειται για τον γνωστό πίνακα του Ρεθύμνου που φυλάσσεται στο Δημαρχείο της πόλης. Ο πίνακας έχει χρονολογηθεί κατά προσέγγιση περίπου στο 1630. Ο άγνωστος καλλιτέχνης αποτυπώνει στην περιοχή του Μασταμπά κάποια κτίσματα που δεν υπάρχουν στο σχεδιάγραμμα του Basilicata. Ίσως χτίστηκαν στο διάστημα των 10 με 15 χρόνων που χωρίζουν τις δυο εικόνες. Τα δύο μεγαλύτερα μοιάζουν με εκκλησίες. Το εξώβουργο ή Τσικαλαριά αποτυπώνονται πολύ παραστατικά με μια μεγάλη εκκλησία με εντυπωσιακό καμπαναριό στη μέση του οικισμού.

Το σχεδιάγραμμα του Marco Boschini του 1651.

         Σε μια απεικόνιση του 1631 από τον Rafaello Monnani βλέπουμε το Ρέθυμνο με διαφορετική προοπτική από τις προηγούμενες (Εικ. 5). Φαίνεται ο επιμήκης οικισμός των Τσικαλαριών και δυτικά του στην περιοχή του Μασταμπά τρία κτίσματα τα δυο από τα οποία μοιάζουν με εκείνα που εικονίζονται στον πίνακα του άγνωστου ζωγράφου που είδαμε προηγουμένως, τόσο  ως προς το σχήμα όσο και ως προς τη θέση και τη διάταξη. Ίσως αυτό να είναι μια λεπτομέρεια που μπορεί να βοηθήσει στην προσπάθεια χρονολόγησης του πίνακα.

   Το σχεδιάγραμμα του Marco Boschini του 1651 σηματοδοτεί το τέλος της Βενετοκρατίας και την αρχή της Τουρκοκρατίας, σ' αυτό βλέπουμε (σε κύκλο) τον οικισμό των Τσικαλαριών σαφώς μικρότερο από τις προηγούμενες απεικονίσεις (Εικ. 6).

  Απ' όσα είδαμε μέχρι τώρα προκύπτει το ασφαλές συμπέρασμα ότι μέχρι την κατάληψη της πόλης από τους Οθωμανούς το 1646 η περιοχή του Μασταμπά δεν είχε ακόμη κατοικηθεί, ενώ αντίθετα λίγο ανατολικότερα υπήρχε ένας ακμάζων οικισμός. Όμως και κατά την περίοδο της πρώιμης Τουρκοκρατίας, δηλαδή κατά το δεύτερο μισό του 17ου αιώνα, δεν φαίνεται να υπάρχει οικιστική δραστηριότητα στην περιοχή. Ακόμη και ο οικισμός των Τσικαλαριών, που εμφανίζεται τόσο ακμαίος στα σχεδιαγράμματα που είδαμε, αρχίζει σιγά-σιγά να φθίνει. Οι πληροφορίες γι' αυτήν την περίοδο προέρχονται κυρίως από ιεροδικαστικά έγγραφα των ιεροδικείων της Κρήτης.

Λεπτομέρεια της κάτοψης του
οικισμού από το σχέδιο του G.
Wilkinson του 1850 με τους 
πέριξ δρόμους

 

Σχεδιάγραμμα του G. Wilkinson
 του 1850.

Κάποια σχεδιαγράμματα περιηγητών αυτής της περιόδου δεν φαίνεται να είναι αξιόπιστα αφού είναι σε μεγάλο βαθμό αντιγραφές παλαιότερων απεικονίσεων του Ρεθύμνου.
    Στα ιεροδικαστικά έγγραφα που μόλις αναφέραμε υπάρχουν αρκετές αναφορές στον Τεκέ του Βελή πασά και στο Βαρόσι του Ρεθύμνου. Η λέξη βαρούσι ή βαρόσι κατά τον Νικόλαο Σταυρινίδη είναι Ουγγρική και σημαίνει  προάστιο ή την έξω από τα τείχη συνοικία. Σε ιεροδικαστικό έγγραφο του 1657 αναφέρεται η φράση: ...κατοίκου της συνοικίας Veli Aga του Βαρουσίου Ρεθύμνης.  Σε άλλο ιεροδικαστικό έγγραφο της ίδιας εποχής αναφέρεται: ...ο μαχαλάς του Βελή Αγά στο Βαρόσι του Ρεθύμνου. Επίσης σε έγγραφο του 1658 αναφέρεται η φράση: ...πωλεί την εν τη συνοικία Βελή Ρεθύμνης οικίαν. Βλέπουμε, λοιπόν, ότι στα έγγραφα γίνεται αναφορά σε συνοικία Βελή Αγά στο Βαρόσι Ρεθύμνου. Με δεδομένο όμως ότι το μόνο μεγάλο κτίσμα που χτίζεται στην περιοχή το 1651 είναι ο τεκές του Βελή πασά, είναι φανερό πως τα έγγραφα αναφέρονται στην συνοικία Τσικαλαριά ή Βούργο που είδαμε προηγουμένως στις διαφάνειες και όχι σε μια νέα συνοικία.

Η οδός Ξηρουχάκη όπως είναι σήμερα
 με το παλιό πλακόστρωτο.

            Τη λέξη Μασταμπάς τη συναντάμε για πρώτη φορά σε ιεροδικαστικό έγγραφο του 1721, όπου αναφέρεται η φράση: ...του έξωθι της πόλεως ευρισκομένου τζαμίου του αειμνήστου Βελή Πασά (=Μασταμπά). Επίσης σε έγγραφο του 1735 υπάρχει η φράση: ...η βρύσις η ευρισκομένη εις τον τοίχον εις το Βαρούσι ήτοι εις τον Μασταμπά. Βλέπουμε ότι στην πρώτη περίπτωση ο μεταφραστής του εγγράφου ταυτίζει το τζαμί με τον Μασταμπά, γεγονός που ενισχύει τον ισχυρισμό μας ότι από κάποιον τάφο στο χώρο του τζαμιού ονομάστηκε Μασταμπάς και η ευρύτερη περιοχή. Στη δεύτερη περίπτωση η ευρύτερη περιοχή του Βαρουσίου ταυτίζεται με τον Μασταμπά. Διαπιστώνουμε λοιπόν ότι, ενώ μέχρι το τέλος του 17ου αιώνα το Βαρούσι ταυτιζόταν με τον οικισμό των Τσικαλαριών, από τις πρώτες δεκαετίες του 18ου αιώνα αρχίζει να ταυτίζεται με έναν νέο οικισμό που ονομάζεται Μασταμπάς, σημάδι πως τα Τσικαλαριά φθίνουν και ο Μασταμπάς τα διαδέχεται. 

            Για έναν και πλέον αιώνα δεν έχουμε πληροφορίες για την οικιστική εξέλιξη της περιοχής, ως το 1850 που έχουμε μια χαρτογράφηση της περιοχής του Ρεθύμνου από τον Βρετανό G. Wilkinson (Εικ. 7+8). Ο Wilkinson είναι ο πρώτος που αποτυπώνει σε κάτοψη τον οικισμό του Μασταμπά, ο οποίος το 1850 είναι ήδη μια συμπαγής και πλήρως διαμορφωμένη συνοικία ακριβώς στη θέση που τη γνωρίζουμε και σήμερα. Ακόμη και οι βασικοί οδικοί άξονες σε γενικές γραμμές παραμένουν ίδιοι μέχρι σήμερα. Η οδός Ξηρουχάκη δεν ήταν διαμπερής, αλλά σχηματιζόταν από δυο μικρά αδιέξοδα .

 Το Ρέθυμνο τη δεκαετία του 1880. Ο Μασταμπάς σε πρώτο πλάνο αριστερά.

            Ένα άλλο τεκμήριο για τον οικισμό του Μασταμπά, μεταγενέστερο κατά περίπου 30 χρόνια από το σχέδιο του Wilkinson, είναι η παρατιθέμενη αχρονολόγητη φωτογραφία, η οποία φυλάσσεται στη Δημόσια Βιβλιοθήκη Ρεθύμνης (Εικ. 10). Η φωτογραφία μπορεί να χρονολογηθεί κατά προσέγγιση με βάση το γεγονός ότι υπάρχει ο μιναρές του τζαμιού της Βαλιδέ Σουλτάνας στη Μεγάλη Πόρτα, ο οποίος χτίστηκε το 1878, ενώ δεν έχει χτιστεί ακόμη ο μιναρές της Νερατζές, που χτίστηκε την τριετία 1887-1890. Κατά συνέπεια με terminus ante quem το 1888 και terminus post quem το 1878 συμπεραίνουμε ότι η φωτογραφία τραβήχτηκε μέσα σ' αυτή τη δεκαετία.  Σε πρώτο πλάνο αριστερά φαίνεται μέρος του οικισμού του Μασταμπά. Στο κέντρο το τριγωνικό τουρκικό νεκροταφείο είναι το οικόπεδο όπου χτίστηκε αργότερα το Γυμνάσιο Αρρένων. Ο διαγώνιος δρόμος που οδηγεί στην πόλη είναι η σημερινή οδός Μαρκέλλου. Είναι αξιοσημείωτο ότι δεν υπάρχει ο πλάτανος που δεσπόζει σήμερα στη ΝΔ γωνία του οικοπέδου του Γυμνασίου Αρρένων.

            Για να παρακολουθήσομε την πληθυσμιακή εξέλιξη του Μασταμπά έχουμε στη διάθεσή μας τέσσερις απογραφές, που καλύπτουν μια περίοδο περίπου μισού αιώνα, δηλαδή από το 1881 μέχρι το 1928, και είναι οι απογραφές κατά τις οποίες ο Μασταμπάς απογράφεται χωριστά από την υπόλοιπη πόλη.

Κατά την εξαιρετικά αναλυτική απογραφή του 1881 ο Μασταμπάς εμφανίζει τα εξής αποτελέσματα: Άνδρες 89 - Γυναίκες 72 – Σύνολο κατοίκων 161.

Αν αυτόν τον πληθυσμό τον διακρίνουμε κατά το θρήσκευμα βλέπουμε ότι η συντριπτική πλειονότητα είναι Μουσουλμάνοι. Συγκεκριμένα έχουμε: 158 Μουσουλμάνους και μόλις 3 Χριστιανούς. Αν τους δούμε ως οικογένειες έχουμε 43 Μουσουλμανικές και μόνο μία Χριστιανική.

    Στην επόμενη απογραφή, που γίνεται 20 χρόνια μετά, δηλαδή το 1900 επί Κρητικής Πολιτείας, ο Μασταμπάς εμφανίζει αύξηση του πληθυσμού του κατά 60%:

Χάρτης του 1925 του λοχαγού Κ.
Παπαθανασίου,όπου σημειώνεται
η “έπαυλις Ρωλόγη”.

Συγκεκριμένα ενώ το 1881, όπως είδαμε, είχε 161 κατοίκους το 1900 ο συνολικός πληθυσμός φτάνει τους 264. Από αυτούς οι 61 είναι Χριστιανοί και οι 203 Μουσουλμάνοι. Η αύξηση αυτή οφείλεται κατά πάσα πιθανότητα στο γεγονός ότι επιτράπηκε η οικοδόμηση και κατοίκηση εκτός των τειχών της πόλης, τα οποία άλλωστε κατεδαφίστηκαν αμέσως μετά την κήρυξη της Αυτονομίας το 1898.

   Κατά την απογραφή του 1920, που είναι η επόμενη, διαπιστώνουμε μια μείωση του πληθυσμού του Μασταμπά κατά 23 άτομα, δηλαδή από 264 κατοίκους τώρα περιορίζονται στους 241, από τους οποίους οι 135 είναι άνδρες και οι 106 γυναίκες. Η μείωση είναι λογική και αναμενόμενη αφού πολλοί Τούρκοι αναχώρησαν από την Κρήτη μετά την κήρυξη της Αυτονομίας και πριν την επίσημη ανταλλαγή των πληθυσμών.

    Στην επόμενη απογραφή του 1928, που είναι και η τελευταία στην οποία απογράφεται χωριστά ο Μασταμπάς, έχουμε μια κατακόρυφη μείωση του πληθυσμού του από 241 που ήταν το 1920 σε μόλις 41 άτομα από τα οποία μόνο τα 7 εμφανίζονται να είναι πρόσφυγες. Μου είναι ακατανόητη αυτή η μείωση γιατί ναι μεν αποχώρησαν οι Τούρκοι, αλλά τη θέση τους πήραν οι πρόσφυγες της Μικρασιατικής Καταστροφής. Ίσως κάποιος από τους παλαιούς κατοίκους του κάτω Μασταμπά θα μπορούσε να μας λύσει την απορία.

 Ο γιατρός Σταμ. Ρολόγης

 (1874-1946), πρώτος οικιστής

του πάνω Μασταμπά.

   Μέχρι το 1950 δεν φαίνεται να υπάρχει οικοδομική δραστηριότητα στην περιοχή. Μοναδικός οικιστής του πάνω Μασταμπά για πολλά χρόνια υπήρξε ο γιατρός Σταμάτιος Ρολόγης. Σε στρατιωτικό χάρτη του 1925 σημειώνεται κάτοψη του οικισμού, περίπου η ίδια με αυτήν του Wilkinson του 1850, ενώ νοτιότερα σημειώνεται με μεγάλα γράμματα η Έπαυλις Ρωλόγη.

   Μέσα στη δεκαετία του 1950 αρχίζουν σιγά-σιγά να χτίζονται κάποιες κατοικίες κυρίως στους άξονες της Κονδυλάκη και της Χατζημιχάλη Γιάνναρη. Σε μια αεροφωτογραφία της Γεωγραφικής Υπηρεσίας Στρατού του 1960 βλέπουμε ότι τα νέα κτίσματα μετά βίας φτάνουν τα 30.

 Στη δεκαετίες του 1960 και 1970 η οικοδομική δραστηριότητα αυξάνεται, αλλά όχι δραματικά. Σε φωτογραφία περίπου του 1970 βλέπουμε ότι η δομημένη επιφάνεια του Μασταμπά είναι ακόμη ελάχιστη σε σχέση με τη μη δομημένη.

 Ο οικοδομικός οργασμός των δεκαετιών του 1980 και 1990 και η αβελτηρία των δημοτικών αρχόντων εκείνης της περιόδου είχε το αποτέλεσμα που βλέπουμε στην πρόσφατη φωτογραφία που παρατίθεται ασχολίαστη

Ο Μασταμπάς σήμερα (Ιούνιος 2014).