ΚΟΥΜΙΑ – ΚΤΟΥΝΤΑ – ΚΟΥΣΕΛΙΑΝΑ

 ψηφιδεσ τοπικησ ιστοριασ

ΚΟΥΜΙΑ – ΚΤΟΥΝΤΑ – ΚΟΥΣΕΛΙΑΝΑ

Τρία Ρεθεμνιώτικα χωριά που ένα «Α»

τους στέρησε το αρχικό τους όνομα.

Του Γιάννη Ζ. Παπιομύτογλου

 Υπάρχουν τρία χωριά στον νομό Ρεθύμνης και ειδικότερα στην επαρχία Αγ. Βασιλείου, που το όνομά τους αλλιώς ξεκίνησε και αλλιώς κατέληξε σήμερα. Όλων το όνομα άρχιζε από «Κ» και σήμερα όλων αρχίζει από «Α». Το «Α» αυτό, αν και δεν είναι στερητικό, στέρησε όμως και από τα τρία χωριά το αρχικό τους όνομα. Ο λόγος που συνέβη αυτό είναι ο ίδιος και για τα τρία και είναι το γλωσσολογικό φαινόμενο της συνεκφοράς. Τα χωριά για τα οποία μιλάμε είναι τα Ακούμια, τα Ακτούντα και τα Αγκουσελιανά. Ας τα δούμε ένα ένα χωριστά:

Κούμια > τα Κούμια > τ’ Ακούμια > Ακούμια

Ετυμολογικά η λέξη σίγουρα έχει σχέση με τους κούμους, που στην Κρήτη είναι τα μικρά θολωτά κτίσματα από ξερολιθιά που χρησίμευαν ως προσωρινή κατοικία για τους βοσκούς στα ορεινά, αλλά και ως χώροι για την παραγωγή και ωρίμανση των τυριών. Άλλωστε και στην επαρχία Ρεθύμνης υπάρχει το χωριό Κούμοι.

·        Την πρώτη γραπτή αναφορά του ονόματος με τον τύπο Cumia βρίσκουμε στο έργο του Ρεθεμνοβενετού Francesco Barozzi, Descrittione dell' Ιsola di Creta = Περιγραφή της Νήσου Κρήτης, του έτους 1577. Το χωριό πρέπει να είναι πολύ παλαιότερο και σίγουρα υπήρχε κατά τους βυζαντινούς χρόνους, αλλά δεν έχουμε κάποιες πηγές.

·        Λίγα χρόνια αργότερα, ένας άλλος Βενετός, ο Πέτρος Καστροφύλακας (Piero Castrofilaca), στην απογραφή του το 1583, καταγράφει το χωριό δυο φορές, τη μια ως Cumnia με 206 κατοίκους και την άλλη ως Cumia με 464 κατοίκους.

·        Ο Francesco Basilicata το 1630 το σημειώνει μαζί με τις Βρύσες ως Vrisses et Cumia. (Στ. Σπανάκης Μνημεία Κρητικής Ιστορίας).

·        Στην τούρκικη απογραφή τού 1659 αναφέρεται ως Kuma (Σταυρινίδης).

·        To 1696 o V. Coronelli στον περίφημο χάρτη της Κρήτης με τα εκατοντάδες χωριά το σημειώνει ως Cumia.

·        Σε χάρτη της Κρήτης του Johann Baptist Homann περίπου του 1715, σημειώνεται ως Cumia.

·        Στην αιγυπτιακή απογραφή, που δημοσίευσε το 1834 ο R. Pashley στο βιβλίο του Travels in Crete, αναγράφεται για πρώτη φορά ως Akumia.

·        Ο Χουρμούζης Βυζάντιος στα Κρητικά του το 1842 το γράφει Κούμια και μάλιστα το αναφέρει ως «τό μεγαλήτερον» της επαρχίας.

·        Στην αναλυτική απογραφή του 1881, που δημοσίευσε το 1890 ο Νικ. Σταυράκης, αναφέρεται ως  Κούμια στο δήμο Αγ. Πνεύματος, με 660 κατοίκους.

·        Το 1890 ο Ρεθύμνιος Εμμανουήλ Λαμπρινακης στο βιβλίο του Γεωγραφία της Κρήτης, το αναφέρει ως Κούμια.

·        Ο Νικόστρατος Καλομενόπουλος στα Κρητικά του το 1894 το αναφέρει ως Κούμια.

·        Το 1900 στην επίσημη απογραφή της Κρητικής Πολιτείας εξακολουθεί να είναι στον δήμο Αγ. Πνεύματος με 810 κατοίκους και να αναφέρεται ως Κούμια.

·        Το 1913 στην καταγραφή πληθυσμού των Νέων Χωρών αναφέρεται ως Κούμια.

·        Στην απογραφή του 1920, για πρώτη φορά σε επίσημη απογραφή, αναγράφεται ως Ακούμια με πληθυσμό 711 κατοίκους και έτσι αναφέρεται στο εξής σε όλες τις απογραφές μέχρι την τελευταία του 2021.

Ο αείμνηστος Στέργιος Σπανάκης στο σπουδαίο δίτομο έργο του Πόλεις και χωριά της Κρήτης στο πέρασμα των αιώνων, το οποίο εκδόθηκε το 2001, απορρίπτει  τον τύπο Ακούμια, τον οποίο αποδίδει σε άγνοια τής ιστορίας τού οικισμού και δέχεται μόνο τον τύπο Κούμια,  με τον οποίο καταγράφει το χωριό στο βιβλίο του.

Κουτούντα > Κτούντα > τα Κτούντα > τ’ Ακτούντα > Ακτούντα

Παρεμφερής περίπτωση με την προηγούμενη είναι αυτή του γειτονικού χωριού Ακτούντα.  Το όνομά του -κατά την επικρατούσα άποψη- προέρχεται από την ιταλική λέξη condutto, που σημαίνει πήλινος αγωγός νερού είτε για ύδρευση είτε για αποχέτευση. Η άποψη αυτή ενισχύεται από το γεγονός ότι στην εδαφική σύσταση της περιοχής του χωριού υπάρχουν άφθονα χώματα κατάλληλα για κεραμουργία και πηλοπλαστική. Οι Κρητικοί υιοθέτησαν την ιταλική λέξη κουτούντο και τη χρησιμοποιούν μέχρι σήμερα.

·        Το χωριό αναφέρεται για πρώτη φορά σε γραπτή πηγή το 1577 από τον Fr. Barozzi, ως Cutuda στο έργο του Descrittione dell' Ιsola di Creta = Περιγραφή της νήσου Κρήτης.

·        Ο Πέτρος Καστροφύλακας το αναφέρει στην απογραφή του το 1583 ως Cuttuda με πληθυσμό 133 κατοίκους.

·        Ο Francesco Basilicata το 1630 το αναφέρει ως Cutunda.

·        Στην τούρκικη απογραφή τού 1659 αναφέρεται ως Cututa.

·        Στην αιγυπτιακή απογραφή τού 1834 αναφέρεται ως Aktùdha.

·         Ο Χουρμούζης Βυζάντιος στα Κρητικά του το 1842 το γράφει Κτοῦτα.

·        Ο Εμμανουήλ Λαμπρινακης στη Γεωγραφία της Κρήτης του 1890 το αναφέρει ως Κτοῦτα.

·        Ο Νικόστρατος Καλομενόπουλος στα Κρητικά του το 1894 το αναφέρει ως Ακτούντα.

·        Στην απογραφή του 1881 αναφέρεται ως Ακτούντα στο δήμο Αγ. Πνεύματος με 173 κατοίκους.

·        Στην απογραφή του 1900 αναφέρεται ως Ακτούντα στον ίδιο δήμο με 224 κατοίκους.

·        Στην απογραφή του 1920 αναγράφεται ως Ακτούντα με πληθυσμό 204 κατοίκους και έτσι αναφέρεται στο εξής σε όλες τις απογραφές μέχρι την τελευταία του 2021.

Το γεγονός ότι στην Αιγυπτιακή απογραφή του 1834 τα  χωριά Κούμια και Κτούντα αναφέρονται για πρώτη φορά ως Ακούμια και ως Ακτούντα, αν δεν πρόκειται για λάθος, σημαίνει ότι στην προφορική γλώσσα των ντόπιων είχαν επικρατήσει οι τύποι Ακούμια και Ακτούντα και έτσι τα κατέγραψαν οι απογραφείς.

Κουσελιανά > τα Κουσελιανά > τ’ Ακουσελιανά > τ’ Αγκουσελιανά > Αγκουσελιανά

Τα Αγκουσελιανά είναι νεότερος οικισμός από τους δυο προηγούμενους, γι’ αυτό δεν αναφέρεται στις παλαιές απογραφές. Ο οικισμός φαίνεται να δημιουργήθηκε επί Τουρκοκρατίας, κατά τη δεκαετία του 1820, δηλαδή τη δεκαετία της Μεγάλης Ελληνικής Επανάστασης.

Για την προέλευση του ονόματος υπάρχει η ακόλουθη εκδοχή με την οποία συμφωνώ: Κάποιος Κουρμούλης ή κάποια οικογένεια Κουρμούληδων από το χωριό Κουσές της Μεσαράς μετώκησε και εγκαταστάθηκε στην περιοχή που βρίσκεται το χωριό σήμερα. Η καταγωγή και η προέλευση των πρώτων οικιστών από τον Κουσέ έδωσε το όνομα στον νέο οικισμό: Κουσε-λιανά.

·        Πρώτη φορά τα απαντάται το όνομα του χωριού στην αιγυπτιακή απογραφή τού 1834 ως Kuselianà.

·        Ο Χουρμούζης Βυζάντιος στα Κρητικά του το 1842 το γράφει Κουσελιανά.

·        Στην απογραφή του 1881 αναφέρεται ως Αγκουσελλιανά με 134 κατοίκους.

·        Ο Εμμανουήλ Λαμπρινακης στη Γεωγραφία της Κρήτης του 1890 το αναφέρει ως Κουσελιανά.

·        Στην απογραφή του 1900 αναφέρεται ως Αγκουσελλιανά με 171 κάτ.

·        Το 1904 ο Ι. Νουχάκης στην Κρητική Χωρογραφία το αναφέρει ως Κουσελιανά.

·        Στην απογραφή του 1920 αναγράφεται ως Αγκουσελιανά με πληθυσμό 224 κατοίκους και έτσι αναφέρεται στο εξής σε όλες τις απογραφές μέχρι την τελευταία του 2021.