ΤΙΤΟΣ ΠΕΤΥΧΑΚΗΣ: H περίοδος 1941−1951

Γιάννη Ζ. Παπιομύτογλου

Τίτος Πετυχάκης: H περίοδος 1941−1951

(Μέρος 3^ο και τελευταίο)

Σε δυο προηγούμενα δημοσιεύματα (Εφημ. Ρέθεμνος 19/10/2919 & 21/3/2020 και στο https://rethymniates.blogspot.com/2019/12/1.html &

https://rethymniates.blogspot.com/2020/)

είχαμε αναφερθεί στη δημαρχιακή παρουσία του Τίτου Πετυχάκη στο Ρέθυμνο από το 1925 μέχρι τον Ιούνιο του 1941. Στο παρόν δημοσίευμα θα αναφερθούμε στην τελευταία δημαρχιακή του περίοδο, δηλαδή από την 29^η Νοεμβρίου 1944 μέχρι την 11^η Αυγούστου 1950.

Μια πράξη δολιοφθοράς και ο Τ. Πετυχάκης

Πριν προχωρήσουμε στην περίοδο 1944−1950 νομίζω ότι θα πρέπει να γίνει αναφορά σε ένα άγνωστο περιστατικό, που αποτελεί την πρώτη πράξη δολιοφθοράς κατά τη Γερμανοκατοχή στο Ρέθυμνο, και ίσως και την πρώτη σε όλη την Κρήτη. Σ’ αυτό το περιστατικό ο Πετυχάκης είχε σημαντική συμβολή στην προσπάθεια αποτροπής των συνεπειών για τον Ρεθεμνιώτικο πληθυσμό.

Ο κινηματογράφος "Έσπερος" που
αναφέρεται στο κείμενο.

Η ιστορία έχει ως εξής: Οι Γερμανοί από τις πρώτες μέρες της Κατοχής είχαν επιτάξει τον θερινό κινηματογράφο «Έσπέρος», όπου ψυχαγωγούνταν οι Γερμανοί στρατιώτες με γερμανικές ταινίες προπαγάνδας. Τον «Έσπέρο» λειτουργούσε ο Ρεθεμνιώτης κινηματογραφικός επιχειρηματίας Παντελής Καπετανάκης.   Τη νύχτα της 23 προς 24 Ιουλίου 1941 άγνωστος αφαίρεσε τον φακό από τη μηχανή προβολής του κινηματογράφου. Οι Γερμανοί έθεσαν προθεσμία  μέχρι τις 29 Ιουλίου να βρεθεί ο δράστης και ο φακός. Όταν πέρασε άπρακτη η προθεσμία η Γερμανική Διοίκηση επέβαλε στους Ρεθεμνιώτες πρόστιμο 600.000 δραχμών (ποσό πολύ μεγάλο, αφού δεν είχε αρχίσει ακόμη ο πληθωρισμός) και ανέθεσε στον Δήμο να το κατανείμει στους δημότες και να το εισπράξει μέχρι τις 10 Αυγούστου. Στις 5 Αυγούστου συνήλθε η Διοικούσα Επιτροπή του Δήμου, που λειτουργούσε αντί Δημοτικού Συμβουλίου, με δήμαρχο τον Στυλιανό Μαρκιανό και κατάρτισε κατάλογο 533 Ρεθεμνιωτών που κατά τεκμήριο είχαν τη δυνατότητα να πληρώσουν το πρόστιμο και με ποσά που κυμαίνονταν από 300 μέχρι 4000 δραχμές, ανάλογα με τις οικονομικές  δυνατότητες του καθενός.  

Το έγγραφο απόλυσης του Τ.Π. που
φέρει ημερομηνία 9/6/1941

Το έγγραφο αποκατάστασης του
Τ.Π. με ημερομηνία 29/11/1944

Ο Τίτος Πετυχάκης παρά το γεγονός ότι από τις 11 Ιουνίου 1941 δεν ήταν πια δήμαρχος, αφού είχε απολυθεί από τους Γερμανούς, ένιωσε την ηθική υποχρέωση και την ευθύνη του ηγέτη να υπερασπιστεί και να βοηθήσει τους συνδημότες του. Έτσι στις 8 Αυγούστου απέστειλε προς τη Γερμανική Στρατιωτική Διοίκηση Ρεθύμνης μια μακροσκελή επιστολή πέντε σελίδων, όπου με διάφορα επιχειρήματα προσπαθούσε να απαλλάξει τους Ρεθεμνιώτες από την εφαρμογή της επαπειλούμενης ποινής. Η επιστολή δεν φαίνεται να είχε κάποιο αποτέλεσμα αφού η ποινή εκτελέστηκε μέχρι κεραίας. Μάλιστα μέχρι τις 16 Αυγούστου από το συνολικό πρόστιμο των 600.000 δρχ. δεν είχαν εισπραχθεί 46.250 είτε λόγω απουσίας, είτε λόγω οικονομικής αδυναμίας των υπόχρεων. Έτσι η Διοικούσα Επιτροπή του Δήμου αποφάσισε να καταβάλει το ελλείπον ποσό από τον δημοτικό προϋπολογισμό.

Η περίοδος 1944–1950

Αμέσως μετά την αποχώρηση των Γερμανών από το Ρέθυμνο, ο Τ. Πετυχάκης επανήλθε στη θέση του Δημάρχου στις 29 Νοεμβρίου 1944. Επίσης επανήλθε το Δημοτικό Συμβούλιο με πρόεδρο τον Ευάγγελο Δρανδάκη (από τον Φλεβάρη του 1947 τον διαδέχτηκε ο γιατρός Γρηγ. Δάνδολος) και μέλη τους Ιωάννη Αθανασιάδη, Γεώργιο Αναστασάκη, Ιωάννη Βαλασσαρίδη, Φ. Γρηγοριάδη, Γρηγ. Δάνδολο, Μιχ. Ευκλείδη, Αντ. Καλαϊτζάκη, Α. Κορωνάκη, Νικ. Λυράκη, Γ. Μαμαλάκη, Πέτρο Μανουσάκη, Παντ. Μυλωνάκη, Αντ. Παληκαράκη, Μ. Παντζάρη, Νικ. Σφηνιά και Οδ. Φραγκελάκη.

Ενόψει των «Δεκεμβριανών» που διαδραματίζονταν στην Αθήνα και για να αποφευχθούν παρόμοια φαινόμενα στο Ρέθυμνο, μια από τις πρώτες ενέργειες του Δημάρχου και του Δημοτικού Συμβουλίου ήταν να εκδώσουν ψήφισμα με το οποίο καλούσαν τις πολιτικές παρατάξεις και τις ανταρτικές οργανώσεις να …παύσουν τάς ἀντεγκλήσεις, νά συνεχίσουν τήν συμφιλιωτικήν συνεργασίαν καί νά μή μιμηθοῦν τούς ἐν τῇ παλαιᾷ  Ἑλλάδι καί χυθῇ καί εἰς τήν Κρήτην ἀδελφικόν αἷμα… Επίσης μια από τις πρώτες ενέργειες του Τίτου Πετυχάκη, αφού ανέλαβε καθήκοντα δημάρχου, ήταν να τιμήσει με αρχιερατικό μνημόσυνο τη μνήμη όσων Ρεθεμνιωτών έπεσαν είτε στον πόλεμο είτε στην κατοχή.

Η περιοχή της Μεγάλης Πόρτας
βομβαρδισμένη.

Αυτή η δημαρχιακή περίοδος του Τίτου Πετυχάκη ήταν η δυσκολότερη επειδή το Ρέθυμνο, όπως άλλωστε και όλη η Ελλάδα, είχε να επουλώσει πληγές που συσσωρεύτηκαν στην διάρκεια του πολέμου και της απάνθρωπης Γερμανικής κατοχής. Οι δρόμοι με κατεστραμμένο οδόστρωμα και γεμάτοι πέτρες και χώματα από τους βομβαρδισμούς, οι υπόνομοι κατεστραμμένοι και ακαθάριστοι, τα κτίρια και οι υποδομές του δήμου εγκαταλελειμμένες και σε αθλία κατάσταση, όπως ο δημοτικός κήπος, τα σφαγεία, η δημοτική αγορά, ο κλίβανος, η αποθήκη καυσίμων, το δημαρχείο κλπ. Σχεδόν τα πάντα είχαν καταστραφεί, οι ανάγκες ήταν μεγάλες σε όλα τα επίπεδα και η βοήθεια από το κεντρικό κράτος σχεδόν ανύπαρκτη, αφού και αυτό ήταν καθημαγμένο από τον πόλεμο και την κατοχή και με ένα αδελφοκτόνο εμφύλιο πόλεμο σε εξέλιξη. Άρα το μεγαλύτερο βάρος για την ανασυγκρότηση του τόπου έπεφτε στις πλάτες του Δήμου. Έργο πολύ δύσκολο, μετά μάλιστα από την κατάργηση το 1948 των διαπύλιων τελών[1] που αποτελούσαν σημαντικό έσοδο των δήμων.

Το έργο της περιόδου 1945–1950

Παρόλα αυτά υπήρξε μια συνεχής, επίμονη και μακροχρόνια προσπάθεια για να αντιμετωπιστούν τόσο τα μικρά και καθημερινά, όσο και τα μεγάλα προβλήματα του τόπου.

·   Επισκευάστηκε και ανακαινίστηκε το δημοτικό νοσοκομείο (Τσάρειο), το οποίο είχε υποστεί πολλές καταστροφές κατά τη διάρκεια της Γερμανικής κατοχής.

·  Τον Ιούλιο του 1946 το δημοτικό συμβούλιο ψηφίζει και ζητά από την κυβέρνηση την ανακατασκευή των «Ρωσικών» Στρατώνων, που είχαν καταστραφεί από τους βομβαρδισμούς, όμως χωρίς θετική ανταπόκριση.

·       Επισκευάστηκε η προκυμαία  (κρηπίδωμα, πλακόστρωτο, υπόνομοι, ηλεκτροφωτισμός).

·   Στις αρχές του 1947 με απόφαση του δημοτικού συμβουλίου ιδρύθηκε δημοτικό γηροκομείο, απόφαση που εγκρίθηκε με βασιλικό διάταγμα. Το γηροκομείο στεγάστηκε στην κλινική Μαρούλη, ο οποίος κληροδότησε το οίκημα στον Δήμο για να γίνει γηροκομείο.

·  Διανοίχτηκαν, διαπλατύνθηκαν, ασφαλτοστρώθηκαν, σκυροστρώθηκαν πλήθος δρόμων της πόλεως και των περιχώρων.

Η περιοχή της Σοχώρας μετά την
Κατοχή. Πάνω με το βέλος οι δεξαμενές
καυσίμων του Δήμου.

·      Καθαρίστηκαν όλοι οι υπόνομοι και κατασκευάστηκαν εκ νέου όσοι είχαν καταστραφεί από τους βομβαρδισμούς.

·   Ανακατασκευάστηκαν εκ βάθρων οι αποθήκες εύφλεκτων υλών του Δήμου, που είχαν κατα-στραφεί από τους βομβαρδισμούς.

·   Το 1945 μέρος του απολυμαντικού κλιβάνου μετατράπηκε σε δημόσια λουτρά και το 1947 ο υπόλοιπος χώρος δόθηκε στη Φιλαρμονική Ρεθύμνης.

·  Αποκαταστάθηκαν και ανακαινίστηκαν όλα τα δημοτικά κτίρια που είχαν υποστεί ζημιές κατά τη διάρκεια της κατοχής.

·  Δενδροφυτεύτηκε ο λόφος ανατολικά του Προφήτη Ηλία (Τοπαλτί), η θέση Παπά Πόρος και συμπληρώθηκε η δενδροφύτευση των υπόλοιπων λόφων με περίπου 20.000 πεύκα, κυπαρίσσια, χαρουπιές κ.ά.

·   Ανακαινίστηκαν και εκσυγχρονίστηκαν τα δημοτικά σφαγεία (Βρίσκονταν στη θέση του σημε-ρινού κολυμβητηρίου).

·    Παραχωρήθηκαν οικόπεδα ανατολικά της Σχολής Αστυνομίας για την ανέγερση κατοικιών προς στέγαση των βομβοπλήκτων.

·  Τον Μάιο του 1950 αγοράστηκε νέος αυτοκίνητος καταβρεκτήρας, αφού ο παλαιός είχε καταστραφεί κατά την κατοχή. Για τους νεότερους που δεν γνωρίζουν να αναφέρω ότι εκείνη την εποχή οι περισσότεροι δρόμοι ήταν χωματόδρομοι και το καλοκαίρι σηκώνονταν σύννεφα σκόνης από τον άνεμο και τα αυτοκίνητα, συνεπώς ο καταβρεκτήρας ήταν απαραίτητος για τον Δήμο.

·   Έγινε αγορά φορτηγού αυτοκινήτου με ανοιχτή καρότσα για την αποκομιδή των σκουπιδιών. Μέχρι τότε η αποκομιδή γινόταν με δυο κάρα (σούστες), που τα έσερναν μουλάρια και η απόθεση γινόταν κάτω από τον Άγιο Σπυρίδωνα μετά τη Χοχλάδα. Αργότερα μεταφέρθηκε και ο χώρος εναπόθεσης των απορριμμάτων πίσω από το σημερινό στρατόπεδο στον Κουμπέ, προς το ρέμα του Αγίου Αντωνίου.

Τα μεγάλα προβλήματα της πόλης

Τίτλοι δημοσιευμάτων του 
τοπικού Τύπου.

Τα μεγάλα προβλήματα, που από την πρώτη στιγμή μετά την απελευθέρωση, κρίθηκε ότι θα έπρεπε να λυθούν ήταν:  Η ύδρευση, το λιμάνι, το αεροδρόμιο, ο ηλεκτροφωτισμός και το σχέδιο πόλεως. Αξίζει εκ προοιμίου να λεχθεί κανένα από τα πιο πάνω προβλήματα δεν επιλύθηκε κατά την πενταετία 1945-1950, παρά τις συνεχείς και άοκνες προσπάθειες του δημάρχου και του δημοτικού συμβουλίου. Ο Δήμος ήταν πάμφτωχος και το κεντρικό κράτος ιεραρχούσε τις πολλές ανάγκες του και φαίνεται ότι τα προβλήματα του Ρεθύμνου δεν ήταν μέσα στις άμεσες προτεραιότητές του.

Η ύδρευση

Το Ρέθυμνο είχε ανέκαθεν πρόβλημα νερού και πάντα αναζητούσε λύση στο θέμα αυτό. Κατά την εποχή που αναφερόμαστε δεν υδρευόταν κάθε σπίτι χωριστά, αλλά κάθε γειτονιά είχε μια βρύση στον δρόμο από την οποία έπαιρναν νερό οι περίοικοι.

Δυο ήταν τα προβλήματα σχετικά με την ύδρευση, που έπρεπε να αντιμετωπίσει ο Δήμος αμέσως μετά την απελευθέρωση: α) η ανεπάρκεια του νερού και β) το κατεστραμμένο και πεπαλαιωμένο δίκτυο. Για το πρώτο έγινε αναζήτηση νέων πηγών, χωρίς αποτέλεσμα. Τελικά αποφασίστηκε να ενταχθεί στο δίκτυο το νερό της γνωστής πηγής του Κουμπέ δυναμικότητας 12 λίτρων ανά δευτερόλεπτο.  Όμως παρά τις συνεχείς προσπάθειες και τις εκκλήσεις του δημάρχου προς την κυβέρνηση δεν κατέστη δυνατόν να εξασφαλιστούν τα υλικά και τα οικονομικά μέσα για τη μεταφορά του νερού στην πόλη και για την αντικατάσταση του πεπαλαιωμένου και σε μεγάλο βαθμό κατεστραμμένου δικτύου. Έτσι μέχρι τον Αύγουστο του 1950, που ο Τ. Πετυχάκης αποχώρησε από τη θέση του δημάρχου, δεν είχε βρεθεί λύση στο πρόβλημα της ύδρευσης της πόλης του Ρεθύμνου.

Το λιμάνι

Μεταφορά των επιβατών στο πλοίο,
που έχει αράξει αρόδο.

Το  πρόβλημα της απομόνωσης του Ρεθύμνου, που τόσο μας ταλαιπωρεί μέχρι σήμερα, ήταν από τα πρώτα θέματα που έπρεπε να αντιμετωπίσει ο δήμαρχος με το δημοτικό συμβούλιο σχεδόν αμέσως μετά την απελευθέρωση. Έτσι  το δημοτικό συμβούλιο Ρεθύμνης με ψήφισμα της 1^ης Ιουνίου 1946 διεκήρυξε «το επάναγκες της ταχυτέρας κατασκευής λιμένος». Μέχρι το 1940 το θέμα δεν είχε προχωρήσει πέρα από κάποιες προτάσεις, που όμως είχαν μείνει σε επίπεδο μελετών. Αλλά και μετά την κατοχή φαίνεται ότι δεν ήταν εύκολο να προχωρήσει το θέμα λόγω του μεγάλου κόστους που δεν ήταν εύκολο να αντιμετωπιστεί μέσα στις δύσκολες μεταπολεμικές συνθήκες. Πάντως τον Δεκέμβριο του 1947 ο υπουργός Δημοσίων Έργων Σταύρος Νικολαΐδης εγκρίνει την κατασκευή λιμανιού στον δυτικό όρμο της πόλης με βάση υπάρχουσα προμελέτη. Έκτοτε δεν υπήρξε κάποια εξέλιξη μέχρι την έναρξη της κατασκευής του σημερινού λιμανιού, δέκα χρόνια μετά.

Το αεροδρόμιο

Αντίθετα με το λιμάνι, η κατασκευή αεροδρομίου στο Ρέθυμνο φαίνεται πως απασχόλησε περισσότερο τη δημοτική αρχή, αλλά και τον τόπο γενικότερα, κατά την περίοδο που εξετάζουμε, ίσως επειδή η υλοποίησή του ήταν κατασκευαστικά ευκολότερη και λιγότερο δαπανηρή.

Στην περιοχή της Πηγής τις παραμονές της Μάχης της Κρήτης οι Άγγλοι είχαν κατασκευάσει ένα μικρό αεροδρόμιο για τις ανάγκες της άμυνας της περιοχής, ενόψει της επερχόμενης Γερμανικής εισβολής. Το δημοτικό συμβούλιο Ρεθύμνης στις 7 Οκτωβρίου 1946 αποφάσισε να διαδηλώσει την επιθυμία του Ρεθεμνιώτικου λαού όπως το υπάρχον αεροδρόμιο διατηρηθεί, επεκταθεί και βελτιωθεί, ώστε να καταστεί ικανό να δέχεται κάθε είδους αεροπλάνα. Μάλιστα ενέκρινε ποσό 50.000.000 δραχμών από τον προϋπολογισμό του 1946 και το 1/15 του προϋπολογισμού των επόμενων δέκα ετών, υπό την προϋπόθεση ότι η Κυβέρνηση θα αποφασίσει την κατασκευή του εν λόγω αεροδρομίου.

Δημοσίευμα της εποχής.

Αυτή η προσπάθεια να πεισθεί η κυβέρνηση να εγκρίνει την κατασκευή αεροδρομίου στο Ρέθυμνο, ήταν συνεχής και επίμονη καθ’ όλο το χρονικό διάστημα 1947−1950. Ο Δήμος συνέστησε νομικό πρόσωπο με την επωνυμία «Δημοτικόν Αεροδρόμιον Ρεθύμνης» και οι πιέσεις προς την κυβέρνηση και τις επιμέρους υπηρεσίες ήταν συνεχείς. Εντωμεταξύ, μετά την αντίδραση των κατοίκων της Πηγής, επιλέχθηκε ως καταλληλότερος χώρος για την κατασκευή του αεροδρομίου η περιοχή του Λατζιμά. Οι προσπάθειες συνεχίστηκαν αμείωτες , ήλθαν εκπρόσωποι της Πολιτικής Αεροπορίας, οι οποίοι μετά από επισταμένη μελέτη κατέληξαν ότι είναι κατάλληλη η προτεινόμενη θέση στου Λατζιμά. Ο Δήμος ζήτησε δάνειο 1,5 δισεκατομμυρίου δραχμών, όμως αυτό δεν εγκρίθηκε. Έτσι το θέμα, το οποίο  έφτασε πολύ κοντά στην υλοποίηση, απορρίφθηκε μετά πολλών επαίνων. Αν η υπόθεση του αεροδρομίου είχε αίσια κατάληξη, το Ρέθυμνο θα ήταν διαφορετικό σήμερα.

Ο Ηλεκτροφωτισμός

Ηλεκτρικό ρεύμα απέκτησε το Ρέθυμνο το 1924 από την Ηλεκτρική Εταιρείας Ρεθύμνης επί δημαρχίας Μενέλαου Παπαδάκη. Το 1945, που ανέλαβε και πάλι δήμαρχος ο Τ. Πετυχάκης, οι μηχανές παραγωγής ηλεκτρικού ρεύματος της Ηλεκτρικής Εταιρείας, έχοντας συμπληρώσει 25 χρόνια συνεχούς λειτουργίας, είχαν πλέον παλιώσει και δεν μπορούσαν να καλύψουν τις ανάγκες της πόλης, η οποία είχε αρχίσει να επεκτείνεται. Πέραν αυτού, η Ηλεκτρική Εταιρεία Ρεθύμνης δεν ήταν διατεθειμένη να συνεχίσει να ηλεκτροδοτεί την πόλη, αφού θα έπρεπε με μεγάλο κόστος, να ανανεώσει τον μηχανολογικό της εξοπλισμό.  Επομένως η ευθύνη του ηλεκτροφωτισμού της πόλης εκ των πραγμάτων έπεφτε στις πλάτες του Δήμου. Έπειτα από μακρόχρονες διαπραγματεύσεις ο Δήμος εξαγόρασε τις εγκαταστάσεις και τα μηχανήματα της Ηλεκτρικής Εταιρείας και πήρε 15ετή άδεια από το Υπουργείο Μεταφορών, για παροχή ηλεκτρικού ρεύματος στην πόλη του Ρεθύμνου και στα προάστια, ανατολικά μέχρι τον Πλατανιά και δυτικά μέχρι τον Κουμπέ. Όμως η έλλειψη χρημάτων υπήρξε καθοριστική για την πορεία του θέματος, τουλάχιστον μέχρι το τέλος του 1950, που είναι η περίοδος που εξετάζεται. Η αδυναμία αγοράς καινούργιων μηχανημάτων οδήγησε στην αναζήτηση φτηνών λύσεων με μεταχειρισμένα μηχανήματα, που μέχρι την αποχώρηση του Τ. Πετυχάκη τον Αύγουστο του 1950 δεν είχαν καταστεί λειτουργικά.

Το Σχέδιο Πόλεως

Το 1930, δηλαδή κατά τη διάρκεια της δεύτερης δημαρχιακής περιόδου του Τ. Πετυχάκη, το Ρέθυμνο απόκτησε για πρώτη φορά σχέδιο πόλεως, το οποίο εφαρμόστηκε μέχρι την κατοχή.  Μετά την κατοχή το Υπουργείο Ανοικοδομήσεως προχώρησε στην ανασύνταξη των σχεδίων των πόλεων που είχαν χαρακτηριστεί βομβόπληκτες, όπως το Ρέθυμνο. Το καλοκαίρι του 1947 το υπουργείο απέστειλε στον Δήμο το αναθεωρηθέν σχέδιο, προκειμένου να λάβουν γνώση οι δημότες και να υποβάλουν τυχόν ενστάσεις. Το σχέδιο δεν άρεσε καθόλου στους Ρεθεμνιώτες και προκάλεσε πολλές αντιδράσεις, επειδή προέβλεπε κατεδαφίσεις κτιρίων για διάνοιξη δρόμων και πλατειών. Οι αντιδράσεις ήταν τόσο μεγάλες που ο Πετυχάκης τηλεγράφησε στο υπουργείο να μην επιμείνει στην εφαρμογή του σχεδίου διότι υπάρχει κίνδυνος διασάλευσης της τάξης. Όμως το υπουργείο επέμεινε στην εφαρμογή του αναθεωρηθέντος σχεδίου, παρά την απόφαση του δημοτικού συμβουλίου με την οποία ζητούσε να γίνουν όσο το δυνατόν λιγότερες αλλαγές στο παλαιό σχέδιο.

Το 1950 ο Τ. Πετυχάκης ήταν ήδη 76 ετών και ήταν φυσικό οι σωματικές του δυνάμεις να έχουν μειωθεί. Άλλωστε σε δημοσίευμα του Ιουνίου 1949 τοπικής εφημερίδας, φέρεται να ασθενεί βαρέως. Έτσι ήταν αναμενόμενη η οικειοθελής αποχώρηση από τα δημαρχιακά του καθήκοντα στις αρχές Αυγούστου του 1950. Στη θέση του διορίστηκε δήμαρχος ο Πρωτοδίκης Κωνσταντίνος Βαρδάκης, ο οποίος έμεινε στο αξίωμα μέχρι τις δημοτικές εκλογές της 15^ης Απριλίου 1951, οπότε εξελέγη δήμαρχος ο Στυλιανός Ψυχουντάκης.

(Δημοσιεύθηκε στην εφημ. Ρέθεμνος φ. 30/9/2020)

---

[1] Τα διαπύλια τέλη ήταν δημοτικός φόρος επί των εισαγομένων στην πόλη αγροτικών προϊόντων, και εισπράττονταν στις εισόδους της πόλης, γι’ αυτό τα σημεία είσπραξης ονομάστηκαν από λαό φόρος. Ακόμη επιβιώνει στο Ρέθυμνο το τοπωνύμιο φόρος στη νότια είσοδο της πόλης.

ΤΙΤΟΣ ΠΕΤΥΧΑΚΗΣ (Μέρος Β΄)

Τίτος Πετυχάκης

H δεύτερη και τρίτη δημαρχιακή του θητεία

(1929−1941)

 Σε προηγούμενο δημοσίευμά μας (εφημ. Ρέθεμνος 18-10-2019 και στο https://rethymniates.blogspot.com/2019/12/1.html) αναφερθήκαμε στην πρώτη δημαρχιακή θητεία (25-10-1925 έως 3-8-1929) του Τίτου Πετυχάκη και στις εκλογές της 25^ης Οκτωβρίου 1925.

Ο Τίτος Πετυχἀκης 

σε φωτογραφία του 1945.

Στο παρόν δημοσίευμα θα αναφερθούμε στη δεύτερη δημαρχιακή του περίοδο, που καλύπτει το διάστημα από τον Αύγουστο του 1929 μέχρι τον Ιούνιο του 1941.

Αφού, κατά γενική ομολογία, ο Τίτος Πετυχάκης είχε μια επιτυχημένη δημαρχιακή θητεία στο Δήμο Ρεθύμνης, ήλθε η στιγμή να διενεργηθούν πανελληνίως νέες δημοτικές εκλογές, που προσδιορίστηκαν για τις 4 Αυγούστου 1929.

Οι εκλογές της 4^ης  Αυγούστου 1929.

Σε λιγότερο από ένα μήνα πριν τις εκλογές, και συγκεκριμένα στις 14 Ιουλίου, η εφημερίδα «Κρητική Επιθεώρησις» επισημαίνει την παντελή έλλειψη ενδιαφέροντος, τόσο από την πλευρά του Ρεθεμνιώτικου λαού όσο και από την πλευρά υποψηφιοτήτων για το δημοτικό συμβούλιο και για το αξίωμα του δημάρχου. Ο μόνος που από την πρώτη στιγμή εκδήλωσε την πρόθεσή του να είναι υποψήφιος δήμαρχος ήταν ο Τίτος Πετυχάκης (Εικ. 1).

Στις 20 Ιουλίου ανακηρύσσονται οι υποψήφιοι από το Πρωτοδικείο Ρεθύμνης.

Ο μόνος υποψήφιος δήμαρχος είναι ο Τίτος Πετυχάκης. Σε επίπεδο δημοτικών συμβούλων συγκροτούνται δυο συνδυασμοί. Αυτός που πλαισιώνει τον Τίτο Πετυχάκη (Εικ. 2) και ένας άλλος χωρίς κάποιον επικεφαλής. Γενικά μπορεί να παρατηρήσει κανείς πως από αυτές τις εκλογές λείπει η πόλωση και η πολιτική αντιπαράθεση. Άλλωστε και στους δύο συνδυασμούς υπάρχουν πρόσωπα όλων των πολιτικών αποχρώσεων. Η μόνη αντιπαράθεση –και αυτή όχι υψηλών τόνων– επικεντρώνεται στην προσπάθεια προσέλκυσης των προσφύγων ψηφοφόρων, που συγκροτούν ένα σημαντικό κομμάτι του εκλογικού σώματος. Έτσι ανάμεσα στους υποψηφίους δημοτικούς συμβούλους βλέπουμε ονόματα προσφύγων όπως: Μιχαήλ Ευκλείδης, Νικόλαος Καράβας, Ιωάννης Μυτιληναίος ή Βαλασσαρίδης, Παναγιώτης Σιμσίρης και Ιωάννης Σκαρβέλης.

Όπως ήταν φυσικό και αναμενόμενο δήμαρχος εκλέχτηκε ο μοναδικός υποψήφιος Τίτος Πετυχάκης. Από τους δημοτικούς συμβούλους εξέλεξε 12 επί συνόλου 18. Πάρεδροι εκλέχτηκαν οι Αναστάσιος Παπαδουράκης, Γ. Γιουλούντας και Εμμ. Στεφανάκης (Εικ. 3).

Το έργο της περιόδου 1929−1934

Σε όλη σχεδόν αυτήν τη δημαρχιακή θητεία του Τ. Πετυχάκη, δηλαδή από τον Αύγουστο του 1929 μέχρι τον Φλεβάρη του 1934, στην πρωθυπουργία της χώρας βρίσκεται ο Ελευθέριος Βενιζέλος και κατά συνέπεια ο Πετυχάκης, ως ακραιφνής βενιζελικός δεν έχει ιδιαίτερα προβλήματα στην άσκηση των καθηκόντων του από την πλευρά του κεντρικού κράτους. Αλλά και σε τοπικό επίπεδο τόσο η πλειονότητα των δημοτών όσο και ο τοπικός τύπος τηρούν μιαν ευνοϊκή στάση απέναντί του. Ακόμη και η εφημερίδα «Βήμα» του Λυκούργου Καφφάτου, που κατά την περίοδο του Διχασμού και της Μικρασιατικής Εκστρατείας κρατούσε μια σφόδρα αντιβενιζελική στάση, τώρα φαίνεται να αποδέχεται και να στηρίζει τον εκλεκτό του Βενιζέλου Τ. Πετυχάκη. Γράφει συγκεκριμένα στις 31 Δεκέμβρη 1930 τα εξής εγκωμιαστικά αναφερόμενος στην αναδάσωση του λόφου του Ευληγιά: …Διότι ἀληθῶς ὁ κ. Τῖτος Πετυχάκης ἀποτελεῖ φαινόμενον ἀεικινησίας, εὐσυνειδησίας καί δραστηριότητος, ἀρετῶν αἵτινες ἐν συνδυασμῷ μέ τήν γνῶσιν τῶν ἐλλείψεων καί τῶν ἀναγκών τῆς πόλεως κατέστησαν τόσον ἐπωφελῆ διά τόν Δῆμον τήν δρᾶσιν αὐτοῦ.

Όλα τα επί μέρους έργα μιας δημαρχιακής θητείας δεν μπορούν να αναφερθούν αναλυτικά σε ένα κείμενο, όπως αυτό εδώ. Έτσι υποχρεωτικά θα γίνει μια επιλεκτική αναφορά με βάση τον απολογισμό του έργου του, όπως συντάχθηκε από τον ίδιο τον Τ. Πετυχάκη τον Οκτώβρη του 1936:

1.      Διανοίχτηκαν και ασφαλτοστρώθηκαν νέοι δρόμοι, που σήμερα αποτελούν βασικές αρτηρίες της νέας πόλης του Ρεθύμνου.

2.      Κατασκευάστηκε και συμπληρώθηκε το δίκτυο των υπονόμων της πόλης.

3.      Επεκτάθηκε το δίκτυο ύδρευσης της πόλης και επισκευάστηκε η δεξαμενή ύδρευσης.

4.      Στον Δημοτικό Κήπο δημιουργήθηκαν φυτώρια απ’ όπου οι πολίτες προμηθεύονταν ετησίως περίπου 50.000 δενδρύλλια, έργο για το οποίο ο Δήμος βραβεύτηκε από την Ακαδημία Αθηνών με χρηματικό έπαθλο 10.000 δραχμών. Τον Δημοτικό Κήπο επισκέφθηκε ο Ελ. Βενιζέλος κατά την επίσκεψή του στο Ρέθυμνο στις 20 Ιανουαρίου 1935 (Εικ. 4).

5.      Αναδασώθηκαν οι λόφοι νότια της πόλης με 30.000 πεύκα και σε έκταση περίπου χιλίων στρεμμάτων.

Αεροφωτογραφία της αποθήκης καυσί-

μων του Δήμου. Ο Τ. Πετυχάκης γράφει

 ότι είχε έξι δεξαμενές από μπετόν και 

απ’  έξω μικρή κατοικία για τον φύλακα.

6.      Χτίστηκε αποθήκη εύφλεκτων υλών στις δυτικές παρυφές της Φορτέτζας, κάτω από την εκκλησία του Αγίου Σπυρίδωνα (Εικ. 5).

7.      Παραχωρήθηκαν δημοτικά οικόπεδα για ανέγερση σχολείων. Συγκεκριμένα για το Γυμνάσιο Θηλέων (σήμερα 3^ο Γυμνάσιο και Λύκειο), για το Γυμνάσιο Αρρένων (σήμερα 1^ο Λύκειο, γνωστό και ως Πολυκλαδικό), για το 2^ο Δημοτικό (Καμαράκι), για το 3^ο Δημοτικό (Σωχώρα), για το Ορφανοτροφείο (σήμερα Μουσικό Σχολείο). Επίσης παραχωρήθηκε οικόπεδο για την κατασκευή απολυμαντηρίου (Εικ. 6) και παλαιά κτίσματα για τη στέγαση των φυλακών και του αρχαιολογικού μουσείου (Λότζια).

8.      Έγινε με επιτυχία ο εορτασμός της εκατονταετηρίδας από τη μεγάλη Ελληνική  Επανάσταση και καθιερώθηκε ο εορτασμός της επετείου της ολοκαύτωσης του Αρκαδίου την 8^η Νοεμβρίου.

Το Απολυμαντήριο ή Κλίβανος χτίστηκε
από το τοπικό τμήμα του Ερυθρού Σταυρού,
του οποίου πρόεδρος ήταν ο γιατρός Θεμ.
Μοάτσος, σε οικόπεδο που παραχώρησε ο
Δήμος Ρεθύμνης. Λειτούργησε ως απολυμαντήριο
επειδή τότε ήταν σε έξαρση η φυματίωση.
 Αργότερα ο χώρος λειτούργησε ως δημόσια λουτρά.

9.      Διαμορφώθηκε η πλατεία Αγνώστου Στρατιώτου και στήθηκε το ομώνυμο άγαλμα.

10.  Ανακαινίστηκε και αναδιοργανώθηκε το Δημοτικό Νοσοκομείο Ρεθύμνης, γνωστό και ως «Τσάρειο» Νοσοκομείο.

11.  Αγοράστηκε αυτοκίνητος καταβρεχτήρας εφοδιασμένος με πυροσβεστική αντλία.

12.  Επεκτάθηκε το δίκτυο ηλεκτροφωτισμού δύο χιλιόμετρα προς τα δυτικά της πόλης και τέσσερα χλμ. προς τα ανατολικά.

13.  Δημιουργήθηκαν δενδροστοιχίες κατά μήκος των οδών της πόλης.

Οι εκλογές της 11^ης  Φεβρουαρίου 1934.

Στις προηγούμενες δημοτικές εκλογές είδαμε ότι επικράτησε στο Ρέθυμνο ένα κλίμα ηρεμίας πρωτόγνωρο για τα ελληνικά πολιτικά πράγματα. Το γεγονός ότι υπήρχε μόνο ένας υποψήφιος δήμαρχος απέτρεψε τις αντιπαραθέσεις και τη δημιουργία κλίματος έντασης.

Αντίθετα στις εκλογές της 11^ης Φεβρουαρίου 1934 επικράτησε μεγάλη οξύτητα και κλίμα ακραίας πόλωσης μεταξύ των δύο εφημερίδων του Ρεθύμνου, της «Κρητικής Επιθεώρησης» της οικογένειας Καλαϊτζάκη και του «Τύπου» του Μάνου Τσάκωνα. Και οι δυο εφημερίδες ήταν βενιζελικές, αφού οι εκδότες τους είχαν στενές σχέσεις με τον ίδιο τον Ελευθέριο Βενιζέλο. Παρότι όμως ανήκαν στην ίδια παράταξη ο εκδότης του «Τύπου» Μάνος Τσάκωνας δεν μπορούσε να δεχτεί την επανάληψη του φαινομένου των εκλογών του 1929, δηλαδή του ενός μόνο υποψηφίου δημάρχου και μάλιστα του ίδιου, δηλαδή του Τίτου Πετυχάκη. Έτσι άρχισε μια μεγάλη προσπάθεια εύρεσης δευτέρου υποψηφίου, που θα αντιπαρατίθετο στον Τίτο Πετυχάκη. Η προσπάθεια ευδοκίμησε όταν πείσθηκε ο γιατρός Σταμάτης Ρολόγης να υποβάλει υποψηφιότητα για δήμαρχος. Τότε η αντιπαράθεση έγινε ακόμη οξύτερη και η προσπάθεια και των δύο επικεντρώθηκε στο να εξασφαλίσουν το χρίσμα από τον ίδιο τον Βενιζέλο. Έτσι ο Βενιζέλος, αναγκάστηκε να στείλει τηλεγράφημα στήριξης του Πετυχάκη, όμως ένα «εν τούτοις» που υπήρχε στο κείμενο του τηλεγραφήματος, επέτρεψε στον Τσά-κωνα και στην εφημερίδα του να το ερμηνεύσουν ως δήλωση ίσων αποστάσεων (Εικ. 7).

Κατά συνέπεια ο καυγάς μεταξύ των δύο εφημερίδων συνεχίστηκε αμείωτος μέχρι που τη λύση έδωσε η παραίτηση του Σταμάτη Ρολόγη, παραίτηση που είναι προφανές ότι υπεδείχθη άνωθεν (Βενιζέλος). Έτσι επανήλθε η ηρεμία και ο αγώνας περιορίστηκε στην ψηφοθηρία μεταξύ των υποψηφίων δημοτικών συμβούλων. Στις εκλογές, εκτός από το ψηφοδέλτιο του Τ. Πετυχάκη (Εικ.8), συμμετείχαν με δικό τους ψηφοδέλτιο και οι επαγγελματικές τάξεις με τους εκπροσώπους τους (Εικ. 9).

Οι εκλογές αυτές, οι οποίες έλαβαν χώρα στις 11 Φεβρουαρίου του 1934, ήταν οι τελευταίες δημοτικές εκλογές που διεξήχθησαν στην Ελλάδα πριν από την έναρξη του 2^ου παγκοσμίου πολέμου κι αυτό γιατί λίγο αργότερα στη χώρα επιβλήθηκε η δικτατορία της 4ης Αυγούστου 1936, η οποία κατάργησε τον κοινοβουλευτισμό και κατά συνέπεια τις εκλογές (Εικ. 10).

Οι δημοτικές εκλογές του 1934 παρουσίασαν την καινοτομία ότι σε αυτές, για πρώτη φορά στην Ελλάδα, δόθηκε το δικαίωμα ψήφου στις γυναίκες, υπό την προϋπόθεση όμως να έχουν συμπληρώσει το 30^ο έτος της ηλικίας τους και να είναι απόφοιτες τουλάχιστον του δημοτικού σχολείου.

Στο Ρέθυμνο δικαίωμα ψήφου απέκτησαν τριακόσιες γυναίκες, αλλά πόσες ψήφισαν είναι ένα ερώτημα, δεδομένου ότι ελάχιστες από τις δικαιούμενες να ψηφίσουν προσήλθαν στις κάλπες, λόγω κυρίως, κοινωνικών προκαταλήψεων και του γενικότερου κλίματος που είχε πανελληνίως επικρατήσει κατά της ψήφου των γυναικών.  Μάλιστα είναι χαρακτηριστική του κλίματος της εποχής η πεισματική άρνηση της ηθοποιού Μαρίκας Κοτοπούλη να ψηφίσει λέγοντας εκείνο το παροιμιώδες και εξωφρενικό πως «ψηφίζουν μόνο οι άσχημες ή όσες αποφεύγουν να κάνουν παιδιά»!

Επίσκεψη του βασιλιά Γεώργιου
στον Δημοτικό Κήπο στις 9-3-1937.

Εκτός από τον Τίτο Πετυχάκη που εξελέγη δήμαρχος ως μοναδικός υποψήφιος, εξελέγη, επίσης χωρίς αντίπαλο, δημαρχιακός πάρεδρος ο Αριστείδης Ι. Παπαδάκης, έμπορος (Εικ. 11).

Το έργο της περιόδου 1934 – 1941.

Στο αρχείο του Τίτου Πετυχάκη διασώζεται δακτυλόγραφο κείμενο 15 σελίδων όπου απαριθμούνται με λεπτομέρεια τα δημοτικά έργα της περιόδου 1935 μέχρι την 1η Ιουνίου 1941. Εδώ καταγράφουμε περιληπτικά τα σημαντικότερα έργα που αναφέρονται στο 15σέλιδο κείμενο που προαναφέρθηκε:

1.      Εκπονήθηκε το Σχέδιο Πόλεως Ρεθύμνης, που έκτοτε εφαρμόζεται μέχρι σήμερα.

2.      Διανοίχτηκαν πολλοί νέοι δρόμοι όπως (Αναφέρονται εδώ με τα σημερινά τους ονόματα): Η οδός Γιαμπουδάκη από τον Άγνωστο μέχρι το ρέμα Συνατσάκη, η οδός Ηλιακάκη δυτικά του Κήπου, η οδός 44^ου Συντάγματος, η οδός Κυρίλλου Λουκάρεως μέχρι το Ορφανοτροφείο, η οδός Κουμουνδούρου και η οδός Μοάτσου μέχρι το σημερινό Ταχυδρομείο. Στην παλιά πόλη η οδός Ιουλίας Πετυχάκη, η οδός Σαλαμίνος και η οδός Τσαγρή.

3.      Χαράχτηκε ο γνωστός μας σήμερα περιφερειακός.

4.      Έγιναν πολλές διαπλατύνσεις δρόμων και της πλατείας του Άγνωστου Στρατιώτη.

5.      Αγοράστηκε το οικόπεδο, όπου σήμερα είναι χτισμένο το Δημαρχείο της πόλης.

6.      Κατασκευάστηκαν πλήθος υπονόμων για τα λύματα και για τα όμβρια.

7.      Κατασκευάστηκαν τρία δημόσια ουρητήρια, τα δύο από τα οποία υπάρχουν μέχρι σήμερα.

8.      Το 1938/1939 ανακαινίστηκαν πλήρως τα δημοτικά σφαγεία.

9.      Γκρεμίστηκαν περί τα τριάντα κιόσκια επειδή κρίθηκαν ετοιμόρροπα.

10.  Προστέθηκε το νερό της πηγής του Κουμπέ στο δίκτυο ύδρευσης της πόλης.

11.  Συγκροτήθηκε Φιλαρμονική κυρίως με παιδιά του Ορφανοτροφείου και έγινε προμήθεια εξ Ιταλίας όλων των απαιτούμενων μουσικών οργάνων.

12.  Συνδέθηκαν με την πόλη με αμαξιτές οδούς τα χωριά: Γάλλου, Μικρά Ανώγεια, Ιρφάν και Ρισβάν Μετόχι, Ξηρό Χωριό και Γιαννούδι.

Πέρα από τα ανωτέρω έγιναν και πολλά μικρότερα έργα, που δεν μπορούν να αναφερθούν εδώ λόγω χώρου.

Ευθύς μετά την κατάληψη του Ρεθύμνου από τους Γερμανούς ο Πετυχάκης απολύθηκε από τη θέση του δημάρχου στις 11 Ιουνίου 1941, επειδή προφανώς οι Γερμανοί διέβλεπαν ότι δεν θα ήταν ένας υπάκουος και συνεργάσιμος δήμαρχος. Στη θέση του διόρισαν τον μετέπειτα κατοχικό νομάρχη Στυλιανό Μαρκιανό.

Για το υπόλοιπο της δημαρχιακής του παρουσίας, μέχρι το 1950, θα ακολουθήσει άλλο δημοσίευμα.

(Δημοσιεύθηκε στην εφημ. Ρέθεμνος φ. 1007/21-3-2020)

ΤΙΤΟΣ ΠΕΤΥΧΑΚΗΣ (Μέρος Α΄)

Ο Τίτος Πετυχάκης

και οι εκλογές της 25 Οκτωβρίου 1925

Του Γιάννη Ζ. Παπιομύτογλου

Η δαχτυλιδοσφραγίδα του Τ. Πετυχάκη

Οι τελευταίες δημοτικές εκλογές στην Κρήτη έγιναν την 1^η Μαΐου 1911 στους τρεις αστικούς της Κρήτης (Χανιά, Ρέθυμνο, Ηράκλειο) και στις 26 Ιουνίου 1911 στους πολυπληθείς αγροτικούς. Στις ελληνικές δημοτικές εκλογές του 1914 δεν μετείχε η Κρήτη, παρά το γεγονός ότι είχε ήδη ενωθεί με την Ελλάδα. Αλλά και στην υπόλοιπη Ελλάδα από το 1914 μέχρι το 1925 δεν έγιναν δημοτικές εκλογές, λόγω της ανώμαλης πολιτικής κατάστασης, που επικρατούσε καθ’ όλη τη διάρκεια αυτής της δεκαετίας. Στο Ρέθυμνο, όπως έχουμε δει σε προηγούμενα δημοσιεύματά μας, δήμαρχος μέχρι το 1918 ήταν ο Τουρκορεθεμνιώτης Χουσεΐν Βακογλάκης. Στο διάστημα 1918 μέχρι 1925 είχαμε τρεις διορισμένους δημάρχους: Τον Μιχαήλ Ν. Παπαδάκη, τον Παντελή Μ. Πετυχάκη και τον Μενέλαο Μ. Παπαδάκη[1].

Οι εκλογές της 25 Οκτωβρίου 1925

Έτσι φτάνουμε στο 1925, οπότε προκηρύσσονται σε όλη την Ελλάδα δημοτικές εκλογές για τις 25 Οκτωβρίου, αφού είχαν προηγηθεί αρκετές αναβολές και υπαναχωρήσεις. Στην κυβέρνηση βρίσκεται ο Θεόδωρος Πάγκαλος, που ανήλθε στην εξουσία αφού ανέτρεψε την κυβέρνηση Ανδρέα Μιχαλακόπουλου. Για τις κοινοτικές εκλογές, που κανονικά θα έπρεπε να γίνουν μαζί με τις δημοτικές, οι εφημερίδες της εποχής δεν αναφέρουν ούτε λέξη. Πιθανώς δεν έγιναν, αλλά και αν έγιναν, ο θεσμός των αγροτικών δήμων (κοινοτήτων) είχε εντελώς απαξιωθεί τόσο στα μάτια του πολιτικού κόσμου όσο και του λαού, ώστε οι εφημερίδες δεν θεώρησαν σκόπιμο να γράψουν κάτι γι’ αυτές.

Οι δημοτικές εκλογές έγιναν σύμφωνα με τον νόμο ΔΝΖ του 1912 «Περί συστάσεως Δήμων και Κοινοτήτων» για την εκλογή δημοτικών και κοινοτικών αρχών σε 37 δήμους και 4243 κοινότητες. Στους δήμους με πληθυσμό μέχρι 30.000 κατοίκους, όπου συγκαταλεγόταν και το Ρέθυμνο, προβλεπόταν οι εκλογή τριών Παρέδρων[2] και 18μελούς Δημοτικού Συμβουλίου. Στις κοινότητες μέχρι 1000 κατοίκους εκλεγόταν 5μελές Κοινοτικό Συμβούλιο.

Στον δήμο Ρεθύμνης, παρά την αρχική διστακτικότητα, υπήρξε τελικά πληθώρα υποψηφίων δημοτικών συμβούλων, οι οποίοι πλαισίωσαν τους συνδυασμούς των δύο υποψηφίων δημάρχων: Του Τίτου Στυλ. Πετυχάκη (1874–16/8/1966) και του γιατρού Θεμιστοκλή Δ. Μοάτσου (1868–24/3/1952) [3]. Ο Τίτος Πετυχάκης κατέβηκε στις εκλογές ως βενιζελικός φιλελεύθερος και στόχευε στους βενιζελικούς ψηφοφόρους, στους οποίους περιλαμβάνονταν και η πλειονότητα των Μικρασιατών προσφύγων [Εικ. 3]. Ο μετριοπαθής Θεμ. Μοάτσος κατέβηκε ως υπερκομματικός υποψήφιος, έχοντας στον συνδυασμό του πρόσωπα από όλες τις πολιτικές παρατάξεις [Εικ. 4].

Τον Οκτώβρη του 1925, που διενεργούνται οι δημοτικές εκλογές, στο Ρέθυμνο κυκλοφορούσαν τρεις εφημερίδες, όλες εβδομαδιαίες: Η Κρητική Επιθεώρησις, η Δημοκρατία, και η Αστραπή. Η Κρητική Επιθεώρησις, ως ακραιφνώς βενιζελική εφημερίδα, υποστηρίζει τον υποψήφιο της βενιζελικής παράταξης Τίτο Πετυχάκη. Η Δημοκρατία του Νίκου Ανδρουλιδάκη υποστηρίζει τον Θ. Μοάτσο, αφού και ο ίδιος ο Ανδρουλιδάκης είναι υποψήφιος δημοτικός σύμβουλος αυτού του συνδυασμού . Και η εφημερίδα Αστραπή του Στυλ. Δρακάκη υποστηρίζει τον συνδυασμό του Θ. Μοάτσου. Παρά το σύντομο της προεκλογικής περιόδου, που στην ουσία δεν διήρκεσε πάνω από δύο εβδομάδες, υπήρξε ένταση και οξύτητα στον προεκλογικό αγώνα [Εικ. 5].

Τελικά δήμαρχος εξελέγη ο Τίτος Πετυχάκης με ποσοστό 62%. Από τον συνδυασμό του εξελέγησαν και οι τρεις Πάρεδροι, δηλαδή ο Ιωάννης Γκρίτσος, ο Ιωάννης Κ. Δετοράκης και ο Ιωάννης Δερμιτζάκης. Από την πλειοψηφία εξελέγησαν δώδεκα δημοτικοί σύμβουλοι και από τη μειοψηφία έξι [Εικ. 6.

Ο δήμαρχος Τίτος Στυλ. Πετυχάκης

Ο Τίτος Πετυχάκης γεννήθηκε στο Ρέθυμνο το 1874 όπου τελείωσε το Δημοτικό και το λεγόμενο τότε Ελληνικό σχολείο. Το 1888 μετέβη στην Αθήνα, όπου τελείωσε το Γυμνάσιο και γράφτηκε στη Νομική Σχολή της οποίας ανακηρύχθηκε διδάκτωρ το 1897.

Από το 1899 μέχρι το 1909 άσκησε τη δικηγορία στο Ρέθυμνο και στη συνέχεια διορίστηκε Ειρηνοδίκης Βάμου μέχρι το 1916, οπότε προάχθηκε σε Πρωτοδίκη Χανίων και παρέμεινε στα Χανιά μέχρι το 1924, που επανήλθε ως δικηγόρος στο Ρέθυμνο. Από το 1899 και μέχρι τον θάνατό του υπήρξε πιστός οπαδός του Ελευθέριου Βενιζέλου, γεγονός αποφασιστικό στην επιλογή του ως υποψηφίου των Φιλελευθέρων σε αλλεπάλληλες δημοτικές εκλογές του Ρεθύμνου.

Έμελλε να αποδειχθεί ο μακροβιότερος εκλεγμένος δήμαρχος του Ρεθύμνου αφού ξεπέρασε τα είκοσι χρόνια στο αξίωμα αυτό. Εκτός από τις εκλογές του 1925 κέρδισε και αυτές του 1929 και του 1934 και παρέμεινε στο αξίωμα του δημάρχου μέχρι τον Αύγουστο του 1950 με μια τριετή διακοπή κατά τα χρόνια της Γερμανοκατοχής.

Το έργο της 1^ης τετραετίας (1925-1929)

Το όνομά του Τίτου Πετυχάκη συνδέθηκε με αρκετά και αξιόλογα έργα του Ρεθύμνου, όμως

εκείνο για το οποίο έμεινε στη μνήμη των Ρεθεμνιωτών ήταν η θεαματική αύξηση του πρασίνου στο Ρέθυμνο και ιδιαίτερα η δημιουργία στα πρώην μουσουλμανικά νεκροταφεία Δημοτικού Κήπου έκτασης 26 στρεμμάτων, εντυπωσιακού για μια μικρή επαρχιακή πόλη όπως ήταν τότε το Ρέθυμνο. Ο Κήπος σχεδιάστηκε από τρεις μηχανικούς (Φωτιάδης, Λαμπάκης, Ανδρεάδης) και έναν γεωπόνο (Παπαπολυχρονίου). Φυτεύτηκε με χιλιάδες δένδρα και θαμνώδη φυτά όχι μόνο ενδημικά, αλλά και άλλα πολλά που έφερε από την Ιταλία, τη Γαλλία, την Αίγυπτο κ.ά. μέρη. Επίσης φυτεύτηκαν με πεύκα οι λόφοι νότια της πόλης και το κάστρο της Φορτέτσας. Ο δημοτικός κήπος του Ρεθύμνου για αρκετά χρόνια θεωρούνταν ο καλύτερος επαρχιακός κήπος της Ελλάδος και μάλιστα βραβεύτηκε το 1945 από την Ακαδημία Αθηνών [Εικ. 8].

Άλλα σημαντικά έργα της πρώτης θητείας του Τίτου Πετυχάκη ήταν:

·    Καλύφθηκε το 1927 ο χείμαρρος «Καμαράκι», που ταλαιπωρούσε συχνά την πόλη με πλημύρες και καταστροφές [Εικ. 9].
·     Καταρτίστηκε για πρώτη φορά σχέδιο πόλης και με βάση αυτό το σχέδιο διαπλατύνθηκαν δρόμοι και πλατείες, όπως η πλατεία που φέρει το όνομά του στον Πλάτανο [Εικ. 10].

·   Παραχωρήθηκε δημοτικό οικόπεδο έκτασης εννέα στρεμμάτων για την ανέγερση Γυμνασίου.

·    Παραχωρήθηκε δημοτικό οικόπεδο έκτασης 1000 τ.μ. για την κατασκευή απολυμαντικού κλιβάνου για την καταπολέμηση της φυματίωσης.

·      Κατασκεύασε πλήθος υπονόμων για την εξυγίανση της πόλης.

·    Με τη μετάκληση μουσικοδιδάσκαλου κατάρτισε φιλαρμονική με τα παιδιά του Ορφανοτροφείου.

Επί πλέον πραγματοποίησε και δεκάδες άλλα μικρότερα έργα, που δεν είναι δυνατόν να αναφερθούν αναλυτικά εδώ.

Για τις υπόλοιπες δημαρχιακές θητείες του Τίτου Πετυχάκη θα ακολουθήσει και άλλο δημοσίευμα.

(Δημοσιεύθηκε στην εφημ. Ρέθεμνος την 19/10/2019)

---

[1] Για τους δημάρχους της περιόδου 1918-1925 βλέπε δημοσίευμά μου στην εφημ. Ρέθεμνος φ. 951/9-2-2019 και  στη διεύθυνση https://rethymniates.blogspot.com/2019/02/.

[2] Οι πάρεδροι ήταν κάτι σαν τους σημερινούς αντιδημάρχους. Ο θεσμός των παρέδρων καταργήθηκε το 1950 με τον νόμο 1454.

[3] Αρχικά υπέβαλε υποψηφιότητα και ο Στυλιανός Δρακάκης, εκδότης της εφημερίδας Αστραπή, όμως αμέσως μετά την απέσυρε.