Η εφημερίδα «ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΙΣ» του Ρεθύμνου (1908/1909)

 Παλιές - ξεχασμένες εφημερίδες του Ρεθύμνου

 Η εφημερίδα «ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΙΣ»

Του Γιάννη Ζ. Παπιομύτογλου

 

Μετά την παρουσίαση της εφημερίδας «Αγών» στα «Ρεθεμνιώτικα Νέα» της 7^ης Ιουλίου 2022, συνεχίζουμε σήμερα με την εφημερίδα «Μεταρρύθμισις» του Γεώργιου Σμπώκου.

Πρωτοσέλιδο της εφημερίδας

Tο 1908 δεν κυκλοφορούσε κάποια εφημερίδα στο Ρέθυμνο. Τον προηγούμενο χρόνο, δηλαδή το 1907, κυκλοφορούσαν η «Αναγέννησις» του Θεμ. Παπαδάκη και η «Ελευθερία» του Στυλ. Καλαϊτζάκη, οι οποίες όμως έκλεισαν, η μεν «Αναγέννησις» τον Αύγουστο, η δε «Ελευθερία» τον Δεκέμβριο. Έτσι ο δικηγόρος Γεώργιος Σμπώκος, για να καλύψει το κενό και για ικανοποιήσει την ανάγκη ύπαρξης μιας, τουλάχιστον, εφημερίδας στο Ρέθυμνο, αποφάσισε να εκδώσει μια νέα εφημερίδα στην οποία έδωσε το όνομα «Μεταρρύθμισις». Το πρώτο φύλλο κυκλοφόρησε στις 14 Σεπτεμβρίου 1908 και το τελευταίο με αριθμό 45 στις 23 Νοεμβρίου 1909, δηλαδή κυκλοφόρησε για λίγο περισσότερο από έναν χρόνο.

Ήταν η εποχή που το καθεστώς της Αρμοστείας είχε γίνει παρελθόν και η κύρια και ομόθυμη επιδίωξη των Κρητών ήταν η Ένωση με την Ελλάδα. Η επιδίωξη αυτή εκφραζόταν με αλλεπάλληλα συλλαλητήρια και ψηφίσματα υπέρ της Ένωσης.

Η «Μεταρρύθμισις» ήταν μια εφημερίδα μετριοπαθής που δεν εμπλεκόταν στις εσωτερικές πολιτικές και κομματικές αντιπαραθέσεις, αλλά είχε θέσει ως κύριο στόχο της την υλοποίηση του εθνικού πόθου των Κρητικών, που όπως είπαμε πιο πάνω, ήταν η ένωση με την μητέρα Ελλάδα.

Το πρόγραμμα της εφημερίδας

Στο προγραμματικό κείμενο του εκδότη (editorial) στο πρώτο φύλλο, όπου συνήθως περιγράφεται το πρόγραμμα που θα ακολουθήσει η εφημερίδα, μεταξύ άλλων, αναφέρει: …Ἐπιδιώκωμεν νά διατρανωθῇ διά τοῦ μᾶλλον κατηγορηματικοῦ τρόπου ὅτι ὁ τόπος ἡμῶν τυγχάνει ἐντελῶς ὥριμος διά τήν ὁριστικήν αὐτοῦ ἀποκατάστασιν καί ὅτι ἡ παράτασις τῆς παρούσης καταστάσεως εἶναι ἄρνησις αὐτῆς τῆς φιλανθρωπίας ἀποτελεῖ δέ κατάφωρον ἀδικίαν πρός ὁλόκληρον λαόν, ὅστις παρά τά εὐγενῆ αἰσθήματα ἅτινα ἐπεδείξατο καί τήν τάσιν αύτοῦ πρός τήν πρόοδον καί τόν Πολιτισμόν δεσμεύεται ἄνευ λόγου καί ἐμποδίζεται ὅπως ἀναπτύξῃ τάς ζωτικάς καί ἐκπολιτιστικάς αὐτοῦ δυνάμεις[1]…  

Στο τελευταίο μέρος του editorial αναφέρεται στη στάση που θα τηρήσει η εφημερίδα αναφορικά με τα εσωτερικά και τοπικά ζητήματα: …Τά ἐσωτερικά ζητἠματα θά πραγματευώμεθα ἀπό τῆς ἀπόψεως τοῦ κοινοῦ συμφέροντος. Ἀσχέτως πρός τά πολιτικά ἡμῶν φρονήματα θά  εἴμεθα πρό παντός φίλοι τῆς ἀληθείας, προσπαθοῦντες διά τῶν ἐπιχειρημάτων νά πείθωμεν περί τῆς ὀρθότητος τῆς γνώμης ἡμῶν. Θ’ ἀποφύγωμεν τόν τρόπον ἐκεῖνον τῆς συζητήσεως ὅστις μακράν τοῦ νά  πείθει τούς φρονοῦντας τά ἀντίθετα δέν εἶναι ἐποικοδομητικός τῆς κοινωνικῆς καί πολιτικῆς ἠρεμίας. Τήν μεραρρύθμισιν τοῦ πολιτικοῦ καθεστῶτος δέον νά ἐπακολουθήσῃ ἡ μεταρρύθμισις τοῦ τρόπου τοῦ ἐργάζεσθαι, τοῦ συζητεῖν, τοῦ σκέπτεσθαι.                        

Είναι από τις ελάχιστες περιπτώσεις που όσα αναφέρονται στο editorial του πρώτου φύλλου τηρήθηκαν στο ακέραιο.

Ο εκδότης

Ο Γεώργιος Σμπώκος του

Ο Γεωργιος Δ. Σμπώκος

Δημητρίου γεννήθηκε το 1878 στα Ανώγεια Μυλοποτάμου και πέθανε στο Ρέθυμνο στις 15 Ιουλίου 1964. Τα πρώτα γράμματα τα άκουσε στο δημοτικό σχολείο των Ανωγείων και στη συνέχεια φοίτησε στο Ελληνικό Σχολείο και στο Γυμνάσιο Ηρακλείου όπου και αρίστευσε. Νεότατος, μόλις 19 ετών, έλαβε μέρος στην τελευταία κρητική επανάσταση του 1896–1898, όπου και διακρίθηκε. Η Κρητική Βουλή αναγνωρίζοντας τη συμβολή του στην εθνική υπόθεση του χορήγησε υποτροφία για σπουδές στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών.  Μετά το πέρας των σπουδών του διορίστηκε δικηγόρος Ρεθύμνης, λειτούργημα που άσκησε επί 45 συναπτά έτη. Είχε παντρευτεί τη Στυλιανή Καφφάτου κόρη του Νικολάου Καφφάτου και αδελφή  του Λυκούργου Καφφάτου του μεγάλου Ρεθεμνιώτη δημοσιογράφου και εκδότη. Απέκτησε τέσσερα τέκνα, δύο γιους και δύο θυγατέρες. Ο πρωτότοκός του Δημήτριος έγινε κι’ αυτός δικηγόρος, ενώ ο δεύτερος γιος του Λυκούργος πολλά χρόνια αργότερα ακολούθησε το παράδειγμα του πατέρα του και εξέδωσε στο Ρέθυμνο την εφημερίδα «Ελεύθερη Γνώμη» από το 1977 μέχρι το 1985.

Η ύλη της εφημερίδας

Όπως σημειώσαμε στην αρχή η «Μεταρρύθμισις» ήταν μια εφημερίδα μετριοπαθής χωρίς οξύτητες και πολιτικές αντιπαραθέσεις. Το θέμα της Ένωσης αποτελεί κυρίαρχο στόχο της και διατρέχει ολόκληρη την περίοδο έκδοσής της. Μάλιστα καθιερώνει μόνιμη στήλη με τίτλο «ΤΟ ΖΗΤΗΜΑ ΜΑΣ» όπου δημοσιεύονται όλες οι εξελίξεις πάνω στο συγκεκριμένο θέμα.

Η ύλη της απαρτιζόταν κυρίως από τοπικές και σπανιότερα διεθνείς ειδήσεις. Σ’ αυτές τις τελευταίες εντάσσεται και εκτενής κάλυψη σε δύο συνεχόμενα φύλλα του καταστροφικού σεισμού στη Σικελία και Καλαβρία τον Δεκέμβριο του 1908[2].  

Η πρώτη και δεύτερη σελίδα καλύπτονται από ειδήσεις και άρθρα, ενώ η τρίτη και η τέταρτη από διαφημιστικές καταχωρήσεις, δικαστικές ειδήσεις και πλειστηριασμούς. Μόνιμους συνεργάτες δεν είχε η εφημερίδα ούτε επιστολές φιλοξένησε σε όλη τη διάρκεια της έκδοσής της.

Τα τυπογραφεία που τυπώθηκε η "Μεταρρύθμισις"

Τυπώθηκε σε δύο τυπογραφεία. Αρχικά και μέχρι το φύλλο 18(25/1/1909) στο τυπογραφείο της «Ίδης»[3] και από το φύλλο 19(6-2-1909) στο τυπογραφείο του Στυλιανού Εμμ. Καλαϊτζάκη[4].

Η εφημερίδα έκλεισε ξαφνικά και χωρίς προειδοποίηση τον Νοέμβριο του 1909, ίσως για οικονομικούς λόγους.

(Δημοσιεὐθηκε στην εφ. Ρεθεμνιώτικα Νέα στις 8/9/2022)

---

[1] Εδώ αναφέρεται στην αδικαιολόγητη άρνηση των Μεγάλων Δυνάμεων να δεχτούν την ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα.

[2] Γι’ αυτό το θέμα βλ. Γιάννη Ζ. Παπιομύτογλου, Ο σεισμός της Ιταλίας του 1908 και η μικρή αλλά συγκινητική βοήθεια του Ρεθύμνου, εφημ. «Ρεθ. Νέα» 26/2/2020 και στο https://rethymniates.blogspot.com/2020/02/

[3] Η «Ίδη» ήταν Ρεθεμνιώτικη εφημερίδα που κυκλοφορούσε τη διετία 1888-1889 με εκδότη τον δικηγόρο Θεμ. Παπαδάκη. Το τυπογραφείο της «΄Ιδης» χρησιμοποίησαν αρκετές εφημερίδες της εποχής, όπως «Αναγέννησις», «Επιθεώρησις» καί «Θάρρος».

[4] Το τυπογραφείο του Στυλ. Καλαϊτζάκη είναι το παλαιότερο τυπογραφείο του Ρεθύμνου, όπου τυπώθηκε πλήθος εφημερίδων.

Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ "ΑΓΩΝ" ΤΟΥ ΡΕΟΥΜΝΟΥ (1916)

 

Του Γιάννη Ζ. Παπιομύτογλου

ΠΑΛΙΕΣ – ΞΕΧΑΣΜΕΝΕΣ ΕΦΗΜΕΡΙΔΕΣ ΤΟΥ ΡΕΘΥΜΝΟΥ

Η εφημερίδα «ΑΓΩΝ»

Έχουν περάσει πάνω από 140 χρόνια από την εμφάνιση της πρώτης Ρεθεμνιώτικης εφημερίδας, δηλαδή του «Νέου Ραδάμανθυ» του Στυλ. Καλαϊτζάκη το έτος 1881. Έκτοτε είδαν το φως πολλοί τίτλοι εφημερίδων στο Ρέθυμνο, που πλησιάζουν τους εκατό. Εκτός από τις εφημερίδες που κυκλοφορούν σήμερα («Κρητική Επιθεώρηση», «Ρεθεμνιώτικα Νέα» και «Ρέθεμνος»), ελάχιστοι γνωρίζουν κάποια ή κάποιες από τις εφημερίδες του παρελθόντος. Αυτή η σκέψη με ώθησε να αποφασίσω να γράψω σε μικρά αυτοτελή σημειώματα την ιστορία μερικών Ρεθεμνιώτικων εφημερίδων. Η σειρά δημοσίευσης είναι τυχαία και δεν έχει χρονολογικό ούτε αξιολογικό χαρακτήρα.

Αρχή κάνουμε με την εφημερίδα «ΑΓΩΝ» του Ευστράτιου Φωτάκη. Η εφημερίδα αυτή κυκλοφορούσε στο Ρέθυμνο την περίοδο του μεγάλου ελληνικού διχασμού, δηλαδή τα χρόνια 1916 μέχρι 1919. Επίσης κυκλοφόρησαν μερικά προεκλογικά φύλλα τις παραμονές των εκλογών του Νοεμβρίου του 1926. Φύλλα της εφημερίδας δεν έχουν εντοπιστεί πουθενά εκτός από 36 (λυτά φύλλα)  που σώζονται στη Δημόσια Βιβλιοθήκη Ρεθύμνης, διάσπαρτα στα χρόνια από το 1916 μέχρι το 1926. Η εφημερίδα εκτείνεται χρονικά σε τέσσερις περιόδους:

Πρώτη περίοδος

Φύλλο της 1ης περιόδου

Η πρώτη περίοδος καλύπτει το έτος 1916 και ίσως μέρος του 1917. Από την περίοδο αυτή σώζονται δεκαπέντε φύλλα, όλα του 1916, με ιδρυτή,
εκδότη και διευθυντή τον δικηγόρο Ευστράτιο Φωτάκη. 
Συγκεκριμένα σώζονται τα φύλλα Νο 7, 10, 11, 13, 15, 16, 18, 21, 25, 26, 28, 29, 30, 32 και 33. Κατά την περίοδο αυτή ήταν εβδομαδιαία, τετράστηλη και τετρασέλιδη.
Τυπωνόταν στο τυπογραφείο του Ιωάννη Σ. Γιαννάκουδάκη και τα γραφεία της ήταν «παρά τη προκυμαίαν», όπου στεγαζόταν και το δικηγορικό γραφείο του εκδότη της Ευστράτιου Φωτάκη. Το παλαιότερο φύλλο που έχει διασωθεί είναι το Νο 7 της 29 Μαΐου 1916. Με δεδομένο ότι η εφημερίδα ήταν αρχικά εβδομαδιαία (όπως άλλωστε σχεδόν όλες οι επαρχιακές εφημερίδες της εποχής) μπορούμε να προσδιορίσουμε με σχετική ακρίβεια ότι το πρώτο φύλλο πρέπει να εκδόθηκε περί τα τέλη Μαρτίου του 1916. 

Ποίημα του ποιητή του Ρεθέμνους
Γιώργη Καλομενόπουλου

Παρά το γεγονός ότι εκδιδόταν σε μια περίοδο μεγάλων και οξύτατων πολιτικών παθών, εντούτοις υπήρξε ένα αξιοπρεπές φύλλο χωρίς κραυγές και ακρότητες. Αντανακλούσε τον χαρακτήρα του εκδότη της, που ήταν ένας άνθρωπος ευγενής, πράος και μετριοπαθής. Από την αρχή στάθηκε στο πλευρό του Βενιζέλου και αργότερα το κατέστησε ακόμη πιο σαφές με τον υπότιτλο «Βενιζελική Καθημερινή Εφημερίς». Στενός συνεργάτης του Φωτάκη στην εφημερίδα ήταν ο βάρδος του Ρεθύμνου Γιώργης Καλομενόπουλος, στον οποίο απευθύνονταν επιστολές και κείμενα που στέλνονταν προς δημοσίευση. Μάλιστα στο φύλλο 18 της 14 Αυγούστου 1916 δημοσιεύεται στην πρώτη σελίδα ποίημά του με τίτλο «Ελλάδα», το οποίο δεν έχει συμπεριληφθεί στον τόμο με τα άπαντά του και δημοσιεύεται εδώ για πρώτη φορά 106 χρόνια μετά την πρώτη του δημοσίευση.

Δεύτερη περίοδος

Λογότυπος της εφημερίδας κατά την περίοδο Ανδρουλιδάκη

Το τελευταίο φύλλο που σώζεται από την πρώτη περίοδο είναι το Νο 33 της 27 Νοεμβρίου 1916. Δεν γνωρίζουμε αν και για πόσο ακόμη συνεχίστηκε η εβδομαδιαία έκδοση υπό την διεύθυνση του Ευστράτιου Φωτάκη. Πάντως το 1917 τον βρίσκουμε στη Λαμία οπότε το πιο πιθανό είναι ότι παρέδωσε τη διεύθυνση της εφημερίδας στον Νἰκο Ανδρουλιδάκη, όπως φαίνεται από ένα και μοναδικό φύλλο που σώζεται με διευθυντή τον Ανδρουλιδάκη. Πρόκειται για το πασχαλιάτικο φύλλο με αριθ. 130 της 21^ης  Απριλίου 1918. Το γεγονός  ότι έχουν προηγηθεί 130 φύλλα σημαίνει ότι η εφημερίδα κυκλοφορούσε και το 1917. Το ενδιαφέρον και αξιοσημείωτο αυτού του μοναδικού φύλλου είναι ότι, εκτός των άλλων, φιλοξενεί επιστολή και ποίημα του μεγάλου Ρεθεμνιώτη λαογράφου Παύλου Βλάστού.

Παρατηρούμε τις παρακάτω θεμελιώδεις αλλαγές σε σχέση με την εφημερίδα της πρώτης περιόδου:

α) Τώρα στη θέση του Ευστράτιου Φωτάκη, ως Ιδιοκτήτης-διευθυντής, εμφανίζεται ο Νίκος Κ. Ανδρουλιδάκης. Μόνο υποθέσεις μπορούμε να κάνουμε γι’ αυτήν την αλλαγή. Το πιο πιθανό είναι ο Φωτάκης να αναχώρησε για κάποιον λόγο από το Ρέθυμνο και να ανέθεσε τη διεύθυνση τη εφημερίδας στον Ανδρουλιδάκη. Το όνομα του Φωτάκη παραμένει στην προμετωπίδα της εφημερίδας ως Ιδρυτής.

β) Η εφημερίδα γίνεται από εβδομαδιαία καθημερινή, κάτι που δηλώνεται και στον υπότιτλο: Βενιζελική Καθημερινή Εφημερίς. Πρέπει να είναι η πρώτη ή τουλάχιστον μια από τις πρώτες Ρεθεμνιώτικες εφημερίδες που κυκλοφόρησαν σε καθημερινή βάση. Ταυτόχρονα γίνεται από τετρασέλιδη δισέλιδη.

γ) Τα γραφεία της εφημερίδας μεταφέρονται από την προκυμαία στην οδό Παναγιώτη Δαγκλή, την οποία παρά την προσπάθειά μου, δεν μπόρεσα να εντοπίσω πού βρισκόταν.

Τρίτη περίοδος                                                                                                               

Διαφήμιση του τυπογραφείου
που τυπωνόταν η εφημερίδα
κατά την τρίτη περίοδο.

Ο λογότυπος της εφημερίδας την περίοδο Σπανδάγου

Από τα χρόνια 1918 και 1919 σώζεται άλλη μια ομάδα 20 φύλλων με πρώτο το Νο 152(1-9-1918) και τελευταίο το 195(23-11-1919). Σε αυτά τα 20 φύλλα βλέπουμε στη θέση του ιδιοκτήτη-διευθυντή τον Ευάγγελο Κ. Σπανδάγο. Η διαδοχή φαίνεται πως δεν έγινε με φιλικό και συναινετικό τρόπο, αν  κρίνουμε από το κάθε  άλλο παρά φιλικό κείμενο που δημοσιεύει ο Σπανδάγος κατά του Ανδρουλιδάκη στο φύλλο της 30^ης Σεπτεμβρίου 1919. Κατά τα λοιπά δεν υπάρχουν σημαντικές αλλαγές όσον αφορά την εμφάνιση της εφημερίδας. Έχει αλλάξει το τυπογραφείο που τυπωνόταν η εφημερίδα, και πλέον τυπώνεται στο τυπογραφείο του Σπύρου Α.  Μαραγκουδάκη, που βρισκόταν έναντι του Επισκοπείου δίπλα στον ναό του Αγίου Αντωνίου. Όσον αφορά την πολιτική της στάση η εφημερίδα, υπό τη διεύθυνση του Ευάγγελου Κ. Σπανδάγου, γίνεται πιο μαχητική υπέρ της βενιζελικής παράταξης. Πιστεύω πως κατά την δεύτερη και τρίτη περίοδο, που η διεύθυνση της εφημερίδας είχε περάσει στα χέρια των Ν. Ανδρουλιδάκη και Ε. Σπανδάγου, ο Φωτάκης εξακολουθούσε να έχει αποφασιστικό λόγο στην εφημερίδα.

Τέταρτη περίοδος

Διαφήμιση του
καταστήματος Σπανδάγου

Τις παραμονές των εκλογών της 7^ης Νοεμβρίου 1926 ο Ευστράτιος Φωτάκης, για τις ανάγκες του προεκλογικού αγώνα, εξέδωσε και πάλι την εφημερίδα. Ήταν υποψήφιος βουλευτής Ρεθύμνης με το κόμμα των Φιλελευθέρων. Συνυποψήφιοί στο ίδιο κόμμα ήταν ο Βασίλης Σκουλάς και ο Νικόλαος Ασκούτσης. 

Προεκλογικό φύλλο του 1926

Στη Δημόσια Βιβλιοθήκη Ρεθύμνης σώζεται ένα φύλλο αυτής της τρίτης περιόδου της εφημερίδας με αριθμό 5 και ημερομηνία 3 Νοεμβρίου 1926. Δεν γνωρίζουμε πόσα φύλλα εκδόθηκαν συνολικά κατά την περίοδο αυτή. Το πιο πιθανό είναι μετά τις εκλογές της 7^ης Νοεμβρίου η έκδοση να σταμάτησε, αφού ο Φωτάκης εκλέχτηκε και αναχώρησε για την Αθήνα.

Δεν υπάρχουν αλλαγές όσον αφορά στην εξωτερική εμφάνιση της εφημερίδας. Οι διαστάσεις του φύλλου παραμένουν οι ίδιες, δισέλιδη και τετράστηλη. Ο τίτλος αποκτά άρθρο και γίνεται «Ο Αγών», ενώ ο υπότιτλος «Όργανον της Ενώσεως Φιλελεθέρων», μαρτυρά με ειλικρίνεια την κομματική του τοποθέτηση. Τα φύλλα αυτής της περιόδου τυπώνονται στο τυπογραφείο των Αδελφών Στυλ. Καλαϊτζάκη.Τέλος, κάτι που πρέπει να σημειωθεί είναι ότι στην προμετωπίδα αυτού του τελευταίου γνωστού φύλλου της 3^ης Νοεμβρίου 1926, αναφέρεται ως έτος ίδρυσης το 1912 με ιδρυτή τον Ευστράτιο Φωτάκη, όμως δεν έχει εντοπιστεί κάποιο φύλλο εκείνης της περιόδου.

ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑΣ

Τίτλος: Αγών. Υπότιτλος: Εβδομαδιαία Πολιτικοφιλολογική Εφημερίς, αργότερα Καθημερινή Βενιζελική Εφημερίς. Εκδότης-Διευθυντής: Ευστράτιος Φωτάκης, αργότερα Νίκος Ανδρουλιδάκης και Ευάγγελος Σπανδάγος. Διάρκεια έκδοσης: 1916-1919 και 1926. Αριθμός φύλλων: Περίπου 200. Περιοδικότητα: Αρχικά εβδομαδιαία και αργότερα καθημερινή. Σχήμα: 44Χ30 εκ., τετράστηλη, τετρασέλιδη και αργότερα δισέλιδη. Τυπογραφεία: Ι.Σ. Γιαννακουδάκη, Σπ. Μαραγκουδάκη, Αδελφών Στ. Καλαϊτζάκη. Συνδρομές: Α΄ περιόδου, ετήσια 6 δρχ., εξαμηνιαία 3 δρχ., διμηνιαία 1 δραχμή. Β΄ περιόδου, ετήσια 15 δρχ., εξαμηνιαία 8 δρχ., τριμηνιαία 5.

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΑ 

Ευστράτιος Φωτάκης του Εμμανουήλ 

Γεννήθηκε στις Μέλαμπες το στις 4 Ιανουαρίου 1882 και πέθανε στην Αθήνα στις 6 Σεπτεμβρίου 1952. Φοίτησε στο δημοτικό σχολείο Μελάμπων και Βάτου Αγίου Βασιλείου, και αργότερα στη Σχολή του Αγίου Πνεύματος, στο Ημιγυμνάσιο του Ρεθύμνου και το Παγκρήτιο Γυμνάσιο του Ηρακλείου. Το 1898 – σε ηλικία μόλις 16 ετών - τον βρίσκομε δάσκαλο στο χωριό του και στη Σχολή του Αγίου Πνεύματος. Ξεκίνησε τις νομικές σπουδές του στην Αθήνα το 1902, τις οποίες διέκοψε με τη συμμετοχή του στην επανάσταση του Θερίσου. Πήρε πτυχίο το 1908 και εκλέχτηκε βουλευτής της Κρητικής Βουλής το 1910, εξέδωσε την εφημερίδα «Αγών» στο Ρέθυμνο το 1916. Το 1917 ήταν δικαστικός σύμβουλος του Στρατοδικείου Λαμίας και το 1918 εισαγγελέας πρωτοδικών Αθηνών. Παραιτήθηκε το 1920 και έκτοτε ασκούσε το δικηγορικό επάγγελμα μέχρι το θάνατό του. Εκλέχτηκε βουλευτής Ρεθύμνου το 1926 και γερουσιαστής το 1929. Ήταν φανατικός οπαδός του Ελευθερίου Βενιζέλου. Το 1932 εξέδωσε το βιβλίο του Η εγκληματούσα γυνή, ενώ πολλές ήταν και οι μεταφράσεις του. Στο Ρέθυμνο υπάρχει δρόμος αφιερωμένος στη μνήμη του. (Από την ανέκδοτη εργασία του Γ.Π.Εκκεκάκη, «Ρεθεμνιώτες που πέρασαν αφήνοντας ίχνη…».

 Ανδρουλιδάκης Νικόλαος Κ. (Ρέθυμνο 1896 – 10 Ιανουαρίου 1973)

Δικηγόρος, δημοσιογράφος και εκδότης τοπικών εφημερίδων. Ήταν γιος του συμβολαιογράφου Κωνσταντίνου Σπ. Ανδρουλιδάκη. Σημαντική προσωπικότητα του Ρεθύμνου με έντονο το αποτύπωμά του στο Ρέθυμνο του 20^ου αιώνα. Ως δικηγόρος με ρητορική δεινότητα, διέπρεψε από το 1920 μέχρι το 1967. Επίσης διέπρεψε στον δημοσιογραφικό και εκδοτικό χώρο με κείμενα μαχητικά και ασυμβίβαστα. Εξέδωσε εφημερίδες που αποτελούν υποδείγματα για τον επαρχιακό Τύπο, όπως τη «Δημοκρατία» (1922-1933) και την «Πολιτεία» (1949-1950). Επίσης εξέδωσε την εφημερίδα «Ελεύθερος Λόγος» το 1920, από την οποία δυστυχώς δεν σώθηκε κάποιο φύλλο. Νεότατος διετέλεσε και διευθυντής για ένα διάστημα (1917-1918) της εφημερίδας του Ευστρ. Φωτάκη «Αγὠν». Υπήρξε αρθρογράφος των εφημερίδων του Ρεθύμνου «Βήμα» και «Κρητική Επιθεώρησις». Δημοσίευσε διάφορα άρθρα σχετικά με την τοπική ιστορία χρησιμοποιώντας σε μερικές περιπτώσεις το ψευδώνυμο Ν. Μιράντας. Σε όλη του τη ζωή υπήρξε αγωνιστής της ελευθερίας και τη δημοκρατίας, γεγονός για το οποίο διώχτηκε επανειλημμένα με αποκορύφωμα τον εγκλεισμό του σε στρατόπεδο συγκέντρωσης στη Γερμανία κατά την Γερμανοκατοχή.

Σπανδάγος Ευάγγελος του Κωνσταντίνου (Ρέθυμνο 1878 – 1941) 

Καταστηματάρχης στο Ρέθυμνο, στην οδό Αρκαδίου 124. Τελείωσε το Γυμνάσιο στη Σύρο. Το 1898, πριν συμπληρώσει τα 20, διαμόρφωσε σε βιβλιοχαρτοπολείο μια παλιά πατρική αποθήκη λαδιού. Ήταν ακριβώς η εποχή που η παρουσία του ρωσικού στρατού στο Ρέθυμνο βρισκόταν στο ζενίθ. Διείδε το συλλεκτικό ενδιαφέρον που είχαν τα γραμματόσημα και τα ταχυδρομικά δελτάρια (καρτ-ποστάλ) και έγινε ο πρώτος ειδικός έμπορος του είδους. Σήμερα είναι γνωστός στους απανταχού συλλέκτες ως εκδότης καρτών Κρήτης. Αργότερα το ειδικευμένο στα συλλεκτικά είδη κατάστημά του έγινε κατάστημα νεωτερισμών και συνέχισε να λειτουργεί μέχρι και την Κατοχή (1941). Είχε παντρευτεί την Περσεφόνη, το γένος Φραγκίσκου Τσαγκαράκη (γεννημένη στην Πόλη με καταγωγή από τις Λαμπιώτες). Απόκτησε δυο γιους: τον Κωνσταντίνο (ραδιοτεχνίτη) και το Δημήτριο. (Από την ανέκδοτη εργασία του Γ.Π.Εκκεκάκη, «Ρεθεμνιώτες που πέρασαν αφήνοντας ίχνη…».

(Δημοσιεύθηκε στην εφ. Ρεθεμνιώτικα Νέα φ. 7-7-2022 σελ. 7).

ΜΙΑ ΠΕΝΘΗΜΕΡΗ ΕΠΙΣΚΕΨΗ ΤΟΥ ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΥ ΣΤΟ ΡΕΘΥΜΝΟ ΤΟ 1907

Γιάννη Ζ. Παπιομύτογλου

 

ΜΙΑ ΠΕΝΘΗΜΕΡΗ ΕΠΙΣΚΕΨΗ

ΤΟΥ ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΥ ΣΤΟ ΡΕΘΥΜΝΟ ΤΟ 1907

 

Η εφημερίδα «Ελευθερία»

    Την άνοιξη του 1907 γίνονται βουλευτικές εκλογές στην Κρήτη. Είναι η περίοδος της Αρμοστείας Αλέξ. Ζαΐμη, ο οποίος διαδέχθηκε τον πρίγκιπα Γεώργιο τον Σεπτέμβρη του 1906 στη θέση του Ύπατου Αρμοστή της Κρήτης. Στη Κυβέρνηση βρίσκεται η συντηρητική παράταξη και ο Βενιζέλος βρίσκεται στην Αντιπολίτευση. Ενόψει των εκλογών που πρόκειται να διεξαχθούν στις 27 Μαΐου ο Βενιζέλος αποφασίζει να κάνει περιοδεία και να επισκεφτεί το Ηράκλειο και το Ρέθυμνο. Στο Ηράκλειο φτάνει την Τετάρτη 20 Μαρτίου 1907 και παραμένει εκεί μέχρι το Σάββατο 23 Μαρτίου, οπότε αναχωρεί για το Ρέθυμνο με το Αυστριακό ατμόπλοιο[1]. Στο Ρέθυμνο έμεινε πέντε ημέρες, δηλαδή μέχρι την Τετάρτη 28 Μαρτίου, οπότε αναχώρησε για τα Χανιά με το ατμόπλοιο «Πανελλήνιον»[2]. Είναι πρωτοφανής η διάρκεια παραμονής σε έναν τόπο, πολιτικού αρχηγού κατά τη διάρκεια προεκλογικής περιόδου, αλλά αυτό εξηγείται από τη συχνότητα ακτοπλοϊκής σύνδεση μεταξύ των Κρητικών πόλεων.  

Ο τίτλος του δημοσιεύματος

Η αναλυτική περιγραφή της επίσκεψης υπάρχει στο πρώτο φύλλο με ημερομηνία 8/4/1907 της Ρεθεμνιώτικης εφημερίδας «Ελευθερία», που εξέδιδε ο Στυλ. Καλαϊτζάκης[3]. Εκτενή αναφορά στην επίσκεψη Βενιζέλου στο Ρέθυμνο κάνει και η Ηρακλειώτικη εφημερίδα «Ίδη»[4], αλλά με απαξιωτική και αντιπολιτευτική διάθεση[5].

    Θα μπορούσα να παραθέσω ως έχει το κείμενο της «Ελευθερίας», όμως η γλώσσα της εποχής εκείνης θα δυσκόλευε τους σημερινούς αναγνώστες και έτσι προτίμησα να τη μεταφέρω στη σημερινή καθομιλουμένη διατηρώντας τους τίτλους ως έχουν.

 Ο Κος ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ ΕΝ ΡΕΘΥΜΝΗ. ΕΝΘΟΥΣΙΩΔΕΣΤΑΤΗ ΥΠΟΔΟΧΗ.

Διαφήμιση του ξενοδοχείου «Αρκάδι»,
στο οποίο διέμεινε ο Βενιζέλος.

Όπως είχε γίνει γνωστό από τα μέσα της περασμένης εβδομάδας, ο κ. Βενιζέλος επιστρέφοντας από το Ηράκλειο, όπου είχε μεταβεί για να παρουσιάσει το πρόγραμμα της παράταξής του, θα αποβιβαζόταν και θα παρέμενε και στο Ρέθυμνο για τον ίδιο σκοπό. Είναι λοιπόν ευνόητη η συγκίνηση και η ανυπομονησία με την οποία αναμενόταν από το πρωί του περασμένου Σαββάτου η άφιξη του Αυστριακού ατμόπλοιου με το οποίο είχε προαναγγελθεί ότι θα ερχόταν.

Πράγματι παρά την αθλιότητα του καιρού εκείνη τη μέρα και το προχωρημένο της ώρας, πλήθος κόσμου είχε κατακλύσει την προκυμαία γύρω στα μεσάνυχτα όταν ξαφνικά ανακοινώθηκε η άφιξη του πλοίου, και μόλις η βάρκα στην οποία επέβαινε ο Βενιζέλος φάνηκε από το στόμιο του λιμανιού, ουρανομήκεις ζητωκραυγές τον υποδέχτηκαν, ενώ τα άπειρα βεγγαλικά που φώτισαν ξαφνικά την προκυμαία μετέτρεψαν το βαθύ σκοτάδι της νύχτας σε φωτεινή και ηλιόλουστη μέρα. Έτσι θριαμβευτικά η πολυπληθής πομπή με τους φίλους που έσπευσαν να τον υποδεχθούν και τον Βενιζέλο στην κεφαλή έφτασε στο ξενοδοχείο «Ἀρκάδι»[6], από το μπαλκόνι του οποίου, αφού απηύθυνε σύντομο χαιρετισμό, ευχαρίστησε για την ενθουσιώδη υποδοχή και ανακοίνωσε ότι την επομένη πρόκειται να μιλήσει στον λαό του Ρεθύμνου και να αναπτύξει το πρόγραμμα της παράταξής του.

Ἡ Συρροή τοῦ κόσμου ─ Ἡ διαδήλωσις τῆς Κυριακῆς ─ Ὁ λόγος τοῦ κ. Βενιζέλου.

Η άφιξη του Βενιζέλου στο Ρέθυμνο και η είδηση ότι η μελίρρυτη και θαυματουργή του γλώσσα θα ακουγόταν την επομένη από τον εξώστη του ξενοδοχείου όπου κατέλυσε, ήταν αρκετά για να κινήσουν το ενδιαφέρον των κατοίκων όχι μόνο της πόλης και των περιχώρων,  αλλά και των πιο απομακρυσμένων επαρχιών του νομού.

Η οδός Τσάρου (Αρκαδίου)
 επί Κρητικής Πολιτείας 

Και πραγματικά οι πολυπληθείς φίλοι και οπαδοί της Αντιπολίτευσης[7] από το πρωί της Κυριακής άρχισαν να συρρέουν στην πόλη κατά κύματα και να σπεύδουν στο ξενοδοχείο για να χαιρετήσουν τον αρχηγό και να θαυμάσουν την ωραία μορφή του υπέροχου αυτού άνδρα από τον οποίο και μόνο προσδοκούν τη σωτηρία του σκάφους της πολιτείας που κλυδωνίστηκε και κινδύνευσε πολλές φορές και ποικιλοτρόπως.

Αλλά όσο περνούσαν οι ώρες τα πλήθη ανυπομονούσαν και από το μεσημέρι άρχισαν να συγκεντρώνονται στην ευρύχωρη λέσχη[8] της Αντιπολίτευσης και στις 2 μ.μ. όλο αυτό το πλήθος, με δυο Ελληνικές σημαίες μπροστά, ξεκίνησε από τη λέσχη και ακολουθώντας τις οδούς Τειχών[9], Πριγκηπίσσης Σοφίας[10] και Τσάρου έφτασε μπροστά από το ξενοδοχείο «Ἀρκάδι», όπου και σταμάτησε. Όλη η οδός Τσάρου σε εκείνο το σημείο γέμισε από πολίτες γεμάτους ενθουσιασμό, οι οποίοι χωρίς να υπολογίζουν τον συνωστισμό προσπαθούσαν να καταλάβουν τις πιο κατάλληλες θέσεις ώστε να ακούνε καλύτερα. Τα γειτονικά προς το ξενοδοχείο παράθυρα και μπαλκόνια ήταν γεμάτα κόσμο κυρίως του ωραίου φύλου και αποτελούσαν θέαμα γραφικότατο. Ενώ όλη η πόλη δονούνταν από τις ζητωκραυγές εμφανίστηκε στον εξώστη του ξενοδοχείου η γλυκιά και μεγαλοπρεπής μορφή του αρχηγού της Αντιπολιτεύσεως.   

Το μπαλκόνι του ξενοδοχείου (Αρκαδίου 153),
 απ’ όπου μίλησε ο Βενιζέλος σε
φωτογραφία της Google του 2014

Από το σημείο αυτό και μετά ας μην περιμένει ο αναγνώστης όχι απλώς περιγραφή αλλά ούτε απλή σκιαγράφηση αυτού του ενθουσιασμού. Μόνο όσοι ευτύχησαν να ακούσουν τον κ. Βενιζέλο να αγορεύει μπορούν να σχηματίσουν μια αμυδρή ιδέα της γοητείας που ασκούσε στα πλήθη ο ακαταπόνητος αυτός ρήτορας και μόνο εκείνοι οι οποίοι παρακολούθησαν στο παρελθόν τη δράση του ανδρός μπορούν να εννοήσουν ότι θα ήταν αληθινή άγκυρα για τον τόπο η εφαρμογή ενός τέτοιου πολιτικού προγράμματος. Είναι αναμφισβήτητο ότι δεν μπορεί κανείς να φανταστεί πληρέστερο πρόγραμμα και τελειότερη ανάπτυξή του, ούτε χωρά αμφιβολία ότι ο χειμαρρώδης αυτός άνδρας, αν ερχόταν στην εξουσία, θα μεταβαλλόταν σε ακαταπόνητο εργάτη για την πραγματοποίηση του προγράμματός του.       

Μια και μισή ώρα περίπου κράτησε η από κάθε άποψη θαυμάσια ανάπτυξη του προγράμματος με το οποίο η Αντιπολίτευση κατεβαίνει στον επικείμενο εκλογικό αγώνα. Από τις ζητωκραυγές και τις επευφημίες με τις οποίες συνοδεύτηκε το τέλος της ομιλίας αυτής και προπάντων όσων ανήκουν στην αντίθετη παράταξη, μπορεί κάποιος να προβλέψει με ασφάλεια ότι στον Νομό μας επέρχεται θρίαμβος της Αντιπολίτευσης.

Αξιοπαρατήρητο και αξιέπαινο και κάτι για το οποίο κάθε αντιπολιτευόμενος μπορεί να καυχιέται, είναι ο ιπποτισμός και η ευγένεια με την οποία φέρθηκαν προς τους αντιφρονούντες γιατί, ενώ τόσος κόσμος της βενιζελικής παράταξης συγκεντρώθηκε στην πόλη κατά την ημέρα αυτή και ενώ πολυπληθής συγκέντρωση παρέλασε από τις κεντρικές οδούς της πόλης, εντούτοις καμιά πρόκληση και κανείς απρεπής λόγος εκφράστηκε κατά των αντιφρονούντων.

Ἡ εὐθυμία τῆς νυκτός. Δημόσιοι ὑπάλληλοι ὑβρίζοντες Ἀντιπολιτευομένους.

Επειδή η άντιβενιζελική παράταξη έφερε βαρέως την κάθε μέρα και καταφανέστερη υπεροχή της Αντιπολίτευσης στον Νομό μας και παραγνωρίζοντας την ευγενική συμπεριφορά των Αντιπολιτευομένων, οι οποίοι κατά τις εσπερινές ώρες σκόρπισαν σε διάφορα κέντρα και πανηγύριζαν ήσυχα και αξιοπρεπώς την άφιξη του αρχηγού τους, οργάνωσε μια ολιγομελή ομάδα κυρίως από δημοσίους υπαλλήλους, η οποία με αφετηρία το κέντρο στο οποίο συχνάζουν οι αντιβενιζελικοί, έβριζε χυδαία και χωρίς αιτία κάθε βενιζελικό που περνούσε από το μέρος στο οποίο αυτοί κάθονταν.

Θα γινόταν σίγουρα σύγκρουση μεταξύ των δύο παρατάξεων, τα αποτελέσματα της οποίας θα ήταν εις βάρος αυτών των ταραξιών, αν η προσωπική επέμβαση του κ. Μοιράρχου δεν αποκαθιστούσε την τάξη. Και ναι μεν δεν θα ήταν άξιο αναγραφής αυτό το περιστατικό, εφόσον οι ύβρεις προέρχονταν από έμμισθα όργανα τα οποία οι αντίθετοι μεταχειρίζονται ως ραβδούχους σε τέτοιες περιστάσεις και εφόσον η ανατροφή και το πολιτικό αδιέξοδο δεν άφησε σ’ αυτούς άλλο καταφύγιο εκτός από τις ύβρεις. Αλλά εκείνο στο οποίο εφιστούμε την προσοχή της Κυβερνήσεως, στην οποία ήδη καταγγέλθηκε το γεγονός, είναι η σκανδαλώδης ανάμιξη μερικών δημοσίων υπαλλήλων οι οποίοι έχοντας συνηθίσει από το παρελθόν να βρίζουν τους πολίτες, νομίζουν ότι μπορούν ατιμωρητί να εξακολουθούν την παλιά τακτική.

Ἡ μετάβασις τοῦ κ. Ἀρχηγοῦ εἰς Περιβόλια.Ἡ γενομένη δεξίωσις.

Την επομένη[11] περίπου στις 3 μ.μ. ο κ Βενιζέλος συνοδευόμενος από πολλούς Ρεθυμνιώτες φίλους του εξήλθε με άμαξα σε περίπατο μέχρι τα Περιβόλια, προκειμένου να χαιρετίσει τους

Ο Βενιζέλος σε άμαξα το 1909. Υποθέτουμε
 με μια παρόμοια θα επισκέφθηκε
 τα Περιβόλια δυο χρόνια νωρίτερα.

κατοίκους και να τους συγχαρεί για την ανδρική και αξιοπρεπή στάση την οποία κράτησαν κατά την επανάσταση του Θερίσου, όταν προτίμησαν να υποστούν μύριες στερήσεις και διωγμούς παρά να απομακρυνθούν από το πολιτικό πρόγραμμα με το οποίο είχαν συνταχθεί από την αρχή και το οποίο έφερε τα σημερινά ευχάριστα αποτελέσματα με την εθνική λύση που δόθηκε.

Στα πρόθυρα της πόλης είχαν συγκεντρωθεί όλοι οι κάτοικοι των Περιβολίων απ’ όπου με ζητωκραυγές παρέλαβαν τον κ. Αρχηγόν με τη συνοδεία του και τον οδήγησαν μέχρι την οικία του κ. Λαγουδάκη[12] από τον εξώστη της οποίας ευχαρίστησε και συνεχάρη τους κατοίκους και τους διαβεβαίωσε για την αγάπη και τα συμπαθή αισθήματα που τρέφει προς τους κατοίκους αυτής της πολύπαθης κωμόπολης για την ανδρική στάση που επέδειξαν σε όλες τις κρίσιμες περιστάσεις της πατρίδας. Μετά πάλι με ζητωκραυγές επανήλθε τις εσπερινές ώρες στην πόλη.

Τις υπόλοιπες ημέρες που ο κ. Βενιζέλος παρέμεινε στο Ρέθυμνο δέχτηκε τους κορυφαίους του κόμματος από διάφορα σημεία του Νομού, με τους οποίους αντάλλασσε απόψεις για τον καταρτισμό του συνδυασμού της Αντιπολιτεύσεως.

Άξιες παρατήρησης είναι οι εκδηλώσεις αγάπης οι οποίες μετέτρεψαν το ξενοδοχείο, τις ημέρες της διαμονής του, σε αληθινό προσκύνημα, καθώς άξιες μνείας είναι η μειλιχιότητα και η ευπροσηγορία με την οποία τους δεχόταν όλους σε όποια τάξη και αν ανήκαν.

Το ένδοξο ατμόπλοιο «Πανελλήνιον» με το
οποίο αναχώρησε ο Βενιζέλος, αγκυροβο-
λημένο έξω από το λιμάνι του Ρεθύμνου.

Την περασμένη Τετάρτη το μεσημέρι όταν έγινε γνωστό ότι πρόκειται να αναχωρήσει με το «Πανελλήνιον», με τη συνοδεία πολλών φίλων οδηγήθηκε μέχρι την προκυμαία και επιβιβάστηκε στο ατμόπλοιο για Χανιά.

Μπορεί κανείς να πει ότι είναι θαυμάσιες οι εντυπώσεις της επίσκεψης αυτής και ακόμη πιο θαυμάσια τα αποτελέσματά της. Πάρα πολλοί πολιτευόμενοι από τους κορυφαίους της κυβερνητικής παράταξης στο Ρέθυμνο επισκέφθηκαν τον κ. Βενιζέλον και του δήλωσαν ότι ύστερα από την ανάπτυξη του προγράμματός του, θεωρούν καθήκον τους να συνταχθούν μαζί του και να επιδιώξουν από κοινού το συμφέρον της πατρίδας. Κατόπιν των δηλώσεων αυτών και λόγω του λαϊκού ρεύματος, το οποίο καθημερινά αυξάνει υπέρ των φιλελεύθερων αρχών της Αντιπολιτεύσεως, δεν είναι δύσκολο να μαντέψει κανείς ότι η 27^η Μαΐου θα δώσει πλήρη νίκη στη Αντιπολίτευση και στον Νομό Ρεθύμνης[13].

(Δημοσιεύθηκε στην εφημ. "Ρέθεμνος" της 23/4/2022)

---

[1] Με τον χαρακτηρισμό Αυστριακό ονόμαζαν τα πλοία Αυστριακών συμφερόντων, που εκτός από τη μεταφορά επιβατών, εκτελούσαν και ταχυδρομική υπηρεσία.

[2] Το «Πανελλήνιον» είναι πολύ γνωστό στην Κρητική ιστορία κυρίως για τη συμμετοχή του στη επανάσταση 1866-69 με τη μεταφορά πολεμοφοδίων.

[3] Ο Στυλιανός Εμμ. Καλαϊτζάκης (1840-1917) ήταν ο πρώτος Ρεθεμνιώτης εκδότης εφημερίδων με 7 τίτλους εφημερίδων στο ενεργητικό του!

[4] Από αυτήν την εφημερίδα αλιεύσαμε την πληροφορία ότι ο Βενιζέλος κατά τη διάρκεια τηε παραμονής του στο Ρέθυμνο βάφτισε τον γιο του εμπόρου Τίτου Λίτινα, τον αείμνηστο νομικό και συγγραφέα Σπύρο Λίτινα.

[5] Πρόκειται για ανταπόκριση από το Ρέθυμνο, που δημοσιεύθηκε στο φύλλο της 31/3/1907 και υπογράφεται από κάποιον με το ψευδώνυμο «Ψηλορείτης».

[6] Το ξενοδοχείο «Αρκάδι» βρισκόταν στον αριθ. 153 της οδού Τσάρου (Αρκαδίου) και ήταν ιδιοκτησία των Α. Λαμπάκη και Δ. Κασέλα.

[7] Η παράταξη του Βενιζέλου βρισκόταν στην Αντιπολίτευση.

[8] Δυστυχώς δεν γνωρίζουμε που ήταν η λέσχη των Βενιζελικών στο Ρέθυμνο, πιθανόν ήταν στη σημερινή οδό Γερακάρη.

[9] Η οδός Τειχών εκτεινόταν σε όλο το μήκος του χερσαίου τείχους του Ρεθύμνου και σήμερα έχει αντικατασταθεί από τις οδούς Γερακάρη και Δημακοπούλου.

[10] Η σημερινή οδός Β. Κορνάρου.

[11] Δευτέρα 25 Μαρτίου ανήμερα της Εθνικής Εορτής και του Ευαγγελισμού.

[12] Πιθανότατα πρόκειται για τον πατέρα του λυράρη Μανώλη Λαγού.

[13] Πράγματι στις εκλογές της 27^ης Μαΐου η παράταξη του Βενιζέλου είχε στο νομό Ρεθύμνης απόλυτη επιτυχία. Από τους 11 βουλευτές που εξέλεξε νομός, οι 10 ανήκαν στην παράταξη Βενιζέλου και μόνο ένας στους αντιπάλους του.

Οι μετακινήσεις στο Ρέθυμνο

 ΒΙΒΛΙΟΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ

 ΘΩΜΑ ΚΡΕΒΕΤΖΑΚΗ – ΧΑΡΗ ΣΤΡΑΤΙΔΑΚΗ

Οι μετακινήσεις στο Ρέθυμνο

 

Αυτές τις μέρες εκδόθηκε ένα εντυπωσιακό και πρωτότυπο βιβλίο. Εντυπωσιακό ως προς την εμφάνιση και πρωτότυπο ως προς το περιεχόμενο. Πρόκειται για το βιβλίο που έχει τίτλο «Οι μετακινήσεις στο Ρέθυμνο» και υπότιτλο «Τεκμήρια συγκοινωνιακής ιστορίας».

Συγγραφείς: ο ακούραστος και παραγωγικότατος Χάρης Στρατιδάκης και ρέκτης αντιδήμαρχος Ρεθύμνου Θωμάς Κρεβετζάκης.

Το θέμα του βιβλίου εκ πρώτης όψεως δεν φαίνεται ικανό να υποστηρίξει την έκδοση ενός βιβλίου και μάλιστα της έκτασης και του όγκου του παρουσιαζόμενου. Όταν όμως το διατρέξεις αντιλαμβάνεσαι ότι η εντύπωση που είχες ότι δεν υπάρχει επαρκές υλικό για το θέμα, ήταν λανθασμένη.  Πλήθος φωτογραφιών, πολλές από τις οποίες παρουσιάζονται για πρώτη φορά, καθώς και άλλα τεκμήρια συνθέτουν το περιεχόμενο του βιβλίου. Πέραν αυτού τα τεκμήρια αυτά παρατίθενται με έξυπνο τρόπο και συνοδεύονται από μικρά κατανοητά κείμενα, που κάνουν την ανάγνωση του βιβλίου μια ευχάριστη εμπειρία.

Τη ραχοκοκαλιά του βιβλίου αποτελεί το τρίτο μέρος, όπου παρουσιάζονται σε εφτά ενότητες οι τρόποι μετακίνησης των Ρεθεμνιωτών στη διάρκεια των αιώνων. Κάθε ενότητα περιλαμβάνει πολλές φωτογραφίες που εκτός από την ευχαρίστηση που προκαλούν σε μας τους παλαιότερους, δείχνουν παραστατικά στους νεότερους πως μετακινούνταν οι πρόγονοί τους.

Η πρώτη ενότητα είναι οι «μετακινήσεις με τα πόδια» και όπως είναι φυσικό στην κατηγορία αυτή χωρούν τα πάντα, αφού ο άνθρωπος, από τότε που στάθηκε  όρθιος μετακινείται με τα πόδια. Βέβαια στην εποχή μας όλο και περισσότερο χρησιμοποιούνται τα μηχανικά μέσα για τις μετακινήσεις, όμως δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι ακόμη και στο κοντινό παρελθόν τα πόδια ήταν το κυρίαρχο μέσο μετακίνησης. Ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι δημοσιευόμενοι πίνακες αποστάσεων των χωριών από την πόλη, όπου οι αποστάσεις δεν μετρούνται με τα χιλιόμετρα αλλά με τον χρόνο που χρειάζεται για να διανυθεί η απόσταση με τα πόδια!

Η δεύτερη ενότητα αφορά τις «μετακινήσεις με τετράποδα». Ήταν ο κύριος τρόπος μετακίνησης, ιδίως στα χωριά. Αλλά και στην πόλη, μέχρι τη δεκαετία του 1960, η παρουσία τόσο των ίδιων όσο και των… παρακολουθημάτων τους στο οδόστρωμα, ήταν συχνή και οικεία. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι μέχρι τα μέσα του περασμένου αιώνα υπήρχαν δεκάδες πανδοχεία (χάνια) τόσο στην πόλη όσο και στην ύπαιθρο. Στο βιβλίο μάλιστα σημειώνονται σε χάρτη του νομού τα χάνια που υπήρχαν στους άξονες που συνέδεαν την πόλη με τις επαρχίες.

Η επόμενη ενότητα είναι «μετακινήσεις σε δύο ρόδες». Το ποδήλατο είναι ένα μέσο μετακίνησης που από τότε που ανακαλύφθηκε, από τα μέσα του 19^ου αιώνα, συνεχώς αυξάνεται η χρήση του, ιδιαίτερα στις μέρες μας με την οικολογική του διάσταση και τη συμβολή του στη σωματική υγεία και ευεξία. Αλλά δίκυκλα είναι, βεβαίως, και οι μοτοσυκλέτες, μικρές και μεγάλες, με συνεχώς αυξανόμενη χρήση ιδιαίτερα στις πόλεις. Αυτή η ενότητα έφερε στη μνήμη μου, με νοσταλγία, τα παιδικά και εφηβικά μας χρόνια, όταν νοικιάζαμε με την ώρα αρχικά ποδήλατο και αργότερα μηχανάκι.

Ακολουθούν οι «μετακινήσεις με τέσσερις ρόδες», όπου βλέπουμε τη διαχρονική παρουσία του αυτοκινήτου στο Ρέθυμνο, από την πρώτη εμφάνισή του στις αρχές του 20^ου αιώνα μέχρι σήμερα. Παρατίθενται πολλές φωτογραφίες και πληροφορίες για τη ιστορική διαδρομή των αυτοκινήτων στο Ρέθυμνο, τόσο των Ι.Χ. όσο και, κυρίως, των Δημόσιας Χρήσης.

Άλλη ενότητα του βιβλίου είναι οι «μετακινήσεις διά θαλάσσης», όπου μέσα από φωτογραφίες και κείμενα παρουσιάζεται το διαχρονικό πρόβλημα του Ρεθύμνου με την προβληματική ή πλήρως απούσα θαλάσσια επικοινωνία με τον έξω κόσμο.

Το βιβλίο κλείνει με τις «μετακινήσεις από αέρος», καθώς και με το κεφάλαιο που πραγματεύεται το συγκοινωνιακό μέλλον του Ρεθύμνου.

Κλείνοντας αυτή τη μικρή παρουσίαση, οφείλουμε να παρατηρήσουμε ότι πρόκειται για ένα βιβλίο πολύ ευχάριστο στην ανάγνωση, αλλά και πολύ χρήσιμο για τις πληροφορίες που δίνει στον αναγνώστη και ειδικά στον Ρεθεμνιώτη.

Από εκδοτική άποψη μπορεί να χαρακτηριστεί άψογο με τη γενική ευθύνη της «Γραφοτεχνικής Κρἠτης» και την ειδική φροντίδα της κ. Ελένης Αλεβυζάκη.

Γιάννης Ζ. Παπιομύτογλου

(Δημοσιεύθηκε στην εφημ. "Ρεθεμνιώτικα Νέα" την 1-3-2022)