Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ "ΕΠΑΡΧΙΑ" ΚΑΙ ΜΙΑ ΣΤΕΝΑΧΩΡΗ ΙΣΤΟΡΙΑ

 Γιάννης Ζ. Παπιομύτογλου

 

Παλιές ξεχασμένες εφημερίδες του Ρεθύμνου

 

Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ «ΕΠΑΡΧΙΑ»

ΚΑΙ ΜΙΑ ΣΤΕΝΑΧΩΡΗ ΙΣΤΟΡΙΑ

 

Η εφημερίδα Επαρχία είναι μια από τις ελάσσονες εφημερίδες του Ρεθύμνου, την οποία ελάχιστοι γνωρίζουν, παρά το γεγονός ότι είναι μεταπολεμική και δεν θα έπρεπε να την έχει σκεπάσει η λήθη του χρόνου. Ο λόγος που αποφάσισα να γράψω γι’ αυτήν, στα πλαίσια των σημειωμάτων για τις Ρεθεμνιώτικες εφημερίδες που δημοσιεύω κατά καιρούς στα Ρεθεμνιώτικα Νέα, είναι το γεγονός ότι τη συνοδεύει μια δυσάρεστη ιστορία, που νομίζω ότι είναι καλό και χρήσιμο να κοινοποιηθεί.

Η ιστορία ανάγεται στη δεκαετία του 1990. Τότε η Δημόσια Βιβλιοθήκη του Ρεθύμνου στεγαζόταν στο κτίριο του παλιού Παρθεναγωγείου δίπλα στον ναό της Αγίας Βαρβάρας. Από την είσοδο έμπαινες σε έναν μακρύ διάδρομο που χώριζε τις δύο κύριες και μοναδικές αίθουσες της Βιβλιοθήκης. Σ’ αυτόν τον διάδρομο, λόγω έλλειψης χώρου, ήταν τοποθετημένες οι εφημερίδες δεμένες σε μεγάλους τόμους.

Εκεί ήταν τοποθετημένη και η εφημερίδα Επαρχία, δεμένη σε έναν ισχνό τόμο. Κάποια στιγμή (άγνωστο το πότε ακριβώς) η εφημερίδα εξαφανίστηκε. Ίσως κάποιος, που την είχε επισημάνει και είχε ιδιαίτερο ενδιαφέρον γι’ αυτήν, φεύγοντας από τη Βιβλιοθήκη την έβαλε στη μασχάλη και αποχώρησε. Έτρεφα μια αμυδρή ελπίδα ότι κάπου είχε παραπέσει και ότι τώρα με τη μεταφορά της Βιβλιοθήκης στο νέο κτίριο, θα βρισκόταν. Όμως δυστυχώς κάτι τέτοιο δεν συνέβη και η εφημερίδα στην καλύτερη περίπτωση λανθάνει ή στη χειρότερη έχει χαθεί για πάντα, δυστυχώς πριν προλάβει, τουλάχιστον, να ψηφιοποιηθεί.

Οι εφημερίδες, όπως λέει και το όνομά τους έχουν εφήμερη αξία. Όμως αυτό δεν είναι αλήθεια. Ο Τύπος, ιδιαίτερα ο επαρχιακός, αποτελεί την πολύτιμη κιβωτό ενός τόπου, όπου φυλάσσονται και απαθανατίζονται τα γεγονότα και τα πρόσωπα που διαδραμάτισαν μικρό ή μεγάλο ρόλο στα τοπικά πράγματα και

συνθέτουν διαχρονικά την ιστορία και την εικόνα της συγκεκριμένης περιοχής. Κατά συνέπεια είναι λυπηρό το γεγονός της απώλειας μιας εφημερίδας, όσο μικρή και αν είναι, ιδιαίτερα όταν είναι μοναδική και δεν υπάρχει πουθενά άλλο αντίτυπο. Σ’ αυτήν την κατηγορία ανήκει και η Επαρχία. Έχει την τιμή να είναι η πρώτη εφημερίδα στο νομό Ρεθύμνης, η οποία δεν έχει έδρα την πρωτεύουσα του Νομού, αλλά ένα χωριό της επαρχίας. Η συγκεκριμένη είχε έδρα το Σπήλι και διαπραγματευόταν θέματα που αφορούσαν κυρίως την επαρχία Αγίου Βασιλείου, αλλά και των άλλων επαρχιών, αφού στον υπότιτλο αναφέρεται ως Παγκρήτιος Εφημερίς. Ήταν εβδομαδιαία και κυκλοφόρησε τη διετία 1949–1950 με συνολικά 37 φύλλα στο ενεργητικό της.

Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑΣ ΕΠΑΡΧΙΑ 

Τίτλος: ΕΠΑΡΧΙΑ 

Υπότιτλος: Παγκρήτιος Εβδομαδιαία Εθνική Εφημερίς. 

Ο Στέλιος Αλ. Καλογρίδης

Εκδότης: Εκδίδεται παρά Επιτροπής. 

Διευθυντής: Στέλιος Α. Καλογρίδης. 

Περιοδικότητα: Εβδομαδιαία. 

Φύλλα: 1 (10-7-49) έως 37 (14-5-50). 

Σχήμα: 32X50 — Δισέλιδη — Πεντάστηλη. 

Γραφόταν στο Σπήλι Αγ. Βασιλείου και τυπωνόταν στο Ρέθυμνο. 

Τυποφραφείο: Καλαϊτζάκη.

Ο ΕΚΔΟΤΗΣ 

Εκδότης και διευθυντής ήταν ο Σπηλιανός Στέλιος Αλ. Καλογρίδης.

Ο Καλογρίδης ήταν γιος του δασκάλου Αλέξανδρου Καλογρίδη. Γεννήθηκε στις 31/10/1903 και πέθανε στο Σπήλι στις 15/2/1988. Σπούδασε νομικά χωρίς να περατώσει τις σπουδές του. Ασκούσε στο Σπήλι το επάγγελμα του Δικολάβου. Διετέλεσε Πρόεδρος της κοινότητας του Σπηλίου από 20/5/1951 έως 31/12/1952 και από 17/5/1959 έως 15/8/1964. Επίσης διετέλεσε Κοινοτικός Σύμβουλος από 1/1/1954 έως 30/4/1959 και από 16/8/1964 έως 31/5/1965. (Τη φωτογραφία του Καλογρίδη , καθώς και όλες τις παραπάνω πληροφορίες, τις οφείλω στον φίλο Ηλία Λουλούδη, το οποίο ευχαριστώ και από αυτή τη θέση). 

Τα σωζόμενα φύλλα

Ευτυχώς εκτός από τον τόμο με τα 37 φύλλα που χάθηκε, υπήρχαν και τρία λυτά φύλλα, τα οποία φυλάσσονται στη Βιβλιοθήκη. Από αυτά μπορούμε να έχουμε μια εικόνα της εφημερίδας όχι πλήρη αλλά ικανοποιητική. Για τον λόγο αυτό θα τα δούμε παρακάτω πιο αναλυτικά:

1.       Φύλλο Νο 1 της 10^ης Ιουλίου 1949.

Στην προμετωπίδα υπάρχει ο τίτλος και ο υπότιτλος και γύρω από αυτούς, υπάρχουν διάφορες πληροφορίες για την εφημερίδα, οι οποίες επαναλαμβάνονται και στα επόμενα φύλλα. Αριστερά του τίτλου υπάρχει η ταχ. διεύθυνση της εφημερίδας και η ετήσια συνδρομή, η οποία ανέρχεται σε 30.000 δραχμές[1]. Δεξιά του τίτλου υπάρχει ο τόπος και η ημερομηνία έκδοσης. Κάτω από τον τίτλο υπάρχει ο αριθμός φύλλου και ο εκδότης.       

Η Μονή Πρέβελη για τον δρόμο του Κουρταλιώτη

  Στην πρώτη σελίδα του 1^ου φύλλου υπάρχει το άρθρο του εκδότη (editorial), που συνήθως μπαίνει στο πρώτο φύλλο και που εξηγεί τους λόγους που οδήγησαν στην έκδοση. Άλλωστε ο τίτλος του άρθρου είναι ενδεικτικός: ΔΙΑΤΙ ΕΚΔΙΔΟΜΕΘΑ. Το άρθρο καταλήγει με την επίκληση …Ακολουθήσατέ μας. Συντρέξατέ μας. Ενισχύσατέ μας. Στην ίδια σελίδα στη στήλη ΤΟ ΚΑΡΝΕ ΜΟΥ υπάρχει το χρονογράφημα της εφημερίδας, που υπογράφει ο Άλφας Σίγμας, που δεν είναι άλλος από τον αείμνηστο δάσκαλο Ανδρέα Σταυρουλάκη, ο οποίος ως Αγιοβασιλειώτης (από τη Μουρνέ) θεώρησε χρέος του να συνδράμει την εφημερίδα. Άλλο άρθρο στην 1^η σελίδα του 1^ου φύλου αναφέρεται στην ίδρυση και λειτουργία των Γυμνασίων Σπηλίου, Πανόρμου και Βυζαρίου. Στη στήλη ΚΡΙΣΕΙΣ, που καλύπτει όλο το δεξιό της 1^ης σελίδας υπάρχουν διάφορα σχόλια για τοπικά θέματα.
Στη 2^η σελίδα την αριστερή στήλη καταλαμβάνει ο Παρατηρητής με διάφορες μικρές επαρχιακές ειδήσεις. Επίσης στη 2^η σελίδα υπάρχει κείμενο για το Σπήλι του Προέδρου της Κοινότητας Σπηλίου Κων. Τζανακάκη. Το δεξιό μέρος της 2^ης σελίδας καταλαμβάνει η στήλη ΥΣΤΑΤΗ ΩΡΑ με εξωτερικές ειδήσεις. Τη σελίδα συμπληρώνουν διαφημίσεις Ρεθεμνιώτικων επιχειρήσεων.

2.       Φύλλο Νο 20 της 20^ης Νοεμβρίου 1949.

Τα 2/3 της πρώτης σελίδας αυτού του φύλλου καταλαμβάνει άρθρο του αείμνηστου δασκάλου Ιωάννη Αλεξανδράκη από τον Κισσό, το οποίο έχει τίτλο ΑΙ ΕΦΕΔΡΙΚΑΙ ΠΕΡΙΟΥΣΙΑΙ ΑΝΗΚΟΥΝ ΕΙΣ ΤΟ ΕΛΛ. ΕΘΝΟΣ. Το δεξιό μέρος της σελίδας καταλαμβάνει η στήλη ΚΡΙΣΕΙΣ με δύο σχόλια. Το ένα με τίτλο Ο Άγιος Βασίλειος και η Ένωσις Γεωργικών Συνεταιρισμών, και το άλλο με τίτλο Γεωργικές Γραμμές, όπου δίνονται συμβουλές προς τους αγρότες.

Η είδηση για ίδρυση βιβλιοθήκης στο Σπήλι.

Στη δεύτερη σελίδα υπάρχουν: α) Επιστολή της ελαιουργικής εταιρίας ΕΤΕΛ με τίτλο ΕΛΑΙΟΠΥΡΗΝΕΣ σε απάντηση άρθρου του Α. Μπικάκη, προέδρου της Ένωσης Γεωργικών Συνεταιρισμών Ρεθύμνης. β) Εκτενές κείμενο για το εκπαιδευτικό συνέδριο, που συνήλθε στα Χανιά και διήρκεσε έξι ημέρες. γ) Επάνω δεξιά της σελίδας υπάρχει θεολογικό κείμενο με τίτλο ΤΑ ΕΥΕΡΓΕΤΗΜΑΤΑ ΕΚ ΤΩΝ ΟΜΙΛΙΩΝ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ, το οποίο υπογράφει Η Κα Ν. Από αυτήν τη σελίδα νομίζω ότι είναι αξιομνημόνευτες δυο μικρές ειδήσεις που έχουν ενδιαφέρον. Ο ηγούμενος της Μονής Πρέβελη κάλεσε τους κατοίκους των χωριών της Γιαλιάς να βοηθήσουν για την επιδιόρθωση του δρόμου του Κουρταλιώτη, υποσχόμενος δωρεάν τροφή, αλλά κανείς δεν παρουσιάστηκε. Η εφημερίδα στηλιτεύει αυτήν την αδιαφορία των κατοίκων. Η δεύτερη μικρή είδηση έχει τίτλο Η κατολίσθησις των Αποστόλων και αναφέρεται στο γνωστό πρόβλημα του Αμαριώτικου χωριού Άγιοι Απόστολοι και γράφει ότι …το Υπουργείον Ανοικοδομήσεως μελετά την ανοικοδόμησιν οκτώ οικισμών εις Αποστόλους.

3.       Φύλλο Νο 25 της 25^ης Δεκεμβρίου 1949.

Το φύλλο αυτό είναι Χριστουγεννιάτικο γι’ αυτό και τα δύο κύρια άρθρα της εφημερίδας, που καλύπτουν τα 2/3 της πρώτης σελίδας, είναι αφιερωμένα στα Χριστούγεννα. Το πρώτο έχει τίτλο ΕΠΙ ΓΗΣ ΕΙΡΗΝΗ και το δεύτερο ΧΑΡΟΥΜΕΝΑ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ.

Επαγγελματική διαφήμιση του εκδότη της εφημερίσας.

Και τα δύο αναφέρονται στο γεγονός ότι επιτέλους ο λαός κάνει ειρηνικά Χριστούγεννα μετά από μια δεκαετία πολέμου, κατοχής και εμφυλίου. Από τις ειδήσεις της δεξιάς στήλης της πρώτης σελίδας αναφέρουμε δύο που νομίζουμε έχουν κάποιο ιστορικό ενδιαφέρον για την περιοχή. Η πρώτη αναφέρεται στη χάραξη του δρόμου Λαμπινή – Καρίνες και στη διαμαρτυρία των κατοίκων της Λαμπινής ότι η συγκεκριμένη χάραξη καταστρέφει μεγάλο μέρος από τα αμπέλια του χωριού τους. Η δεύτερη αναφέρεται στην πρωτοβουλία της εφημερίδας για την ίδρυση Βιβλιοθήκης στο Σπήλι και ζητείται από τους αναγνώστες να καταθέσουν στα γραφεία της εφημερίδας βιβλία ή άλλες δωρεές για τον σκοπό αυτόν.

Διαφήμιση επιχείρησης του Σπηλίου.

Στη δεύτερη σελίδα στην αριστερή στήλη με τίτλο ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ διαβάζουμε ότι ο Ηγούμενος της Μονής Πρέβελη[2], μετά την αποτυχία της πρώτης του έκκλησης προς τους κατοίκους της  περιοχή, επανήλθε με νέα πρόσκληση προς τους κατοίκους να βοηθήσουν στην επισκευή και βελτίωση του δρόμου του Κουρταλιώτη, προσφέροντας ημερομίσθιο 12.000[3] δραχμές και τροφή. Μάλιστα στην πρόσκληση αναφέρει ότι …Η Μονή εκτελεί το καθήκον της, τώρα είναι και η σειρά των κατοίκων. Δεν γνωρίζουμε αν αυτή η νέα πρόσκληση προς τους κατοίκους βρήκε ανταπόκριση. Άλλη ενδιαφέρουσα είδηση στην ίδια στήλη είναι ότι εγκρίθηκε η ανοικοδόμηση πλήρους Γυμνασίου στο Σπήλι εις τον λόφον Μαυρόι έξωθι του Σπηλίου. Κάτω αριστερά στην ίδια στήλη υπάρχει έμμετρο κείμενο με τίτλο ΤΑ ΠΑΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΝΥΦΗΣ, που αποτελεί συνέχεια από προηγούμενο φύλλο και υπογράφεται ψευδωνύμως από κάποια ΝΙΤΣΑ. Στην ίδια σελίδα το πάνω μέρος της 2^ης και 3^ης στήλης καταλαμβάνεται από δημοσίευμα του Ανδρ. Αγκριθαράκη με τίτλο Η ΨΕΥΔΟΡΚΙΑ και υπότιτλο ΑΣΥΓΧΩΡΗΤΟΝ ΑΜΑΡΤΗΜΑ. Η υπόλοιπη σελίδα συμπληρώνεται με ανακοινώσεις και διαφημίσεις.

Αυτά είναι τα τρία σωζόμενα φύλλα της εφημερίδας ΕΠΑΡΧΙΑ και κλείνοντας το παρόν δημοσίευμα διατυπώνω την ευχή και την ελπίδα κάποια στιγμή να επιστραφεί στη Βιβλιοθήκη ο τόμος με τα 37 φύλλα, αφού για τον κατέχοντα δεν έχει ιδιαίτερη αξία, ενώ είναι πολύτιμος για τη ιστορία της επαρχίας Αγίου Βασιλείου και όχι μόνο.

Γένοιτο.

(Δημοσιεύθηκε στην εφημ. Ρεθεμνιώτικα Νέα της 6-12-2023)

---

[1] Οι 1000 δραχμές λίγα χρόνια μετά (1954) μετατράπηκαν σε μία δραχμή.

[2] Τότε ήταν ηγούμενος ο Διονύσιος Σταφυλάκης.

[3] Διάβαζε 12 δραχμές.

Η εφημερίδα "ΠΡΩΪΑ" του Ρεθύμνου (1915)

 Παλιές - ξεχασμένες εφημερίδες του Ρεθύμνου

Η εφημερίδα «ΠΡΩΪΑ»

 Του Γιάννη Ζ. Παπιομύτογλου

 

Η εφημερίδα «Πρωΐα» που θα μας απασχολήσει στο παρόν σημείωμα, μέχρι πριν λίγα χρόνια, ήταν εντελώς άγνωστη και η λήθη είχε σκεπάσει την ύπαρξή της. Στον κατάλογο των Ρεθεμνιώτικων εφημερίδων που δημοσίευσα το 1982[1] δεν τη συμπεριέλαβα επειδή απλώς δεν γνώριζα την ύπαρξή της.

Το πρωτοσέλιδο του φ. 14

Στο αρχείο του Γεωργίου Χατζηγρηγοράκη[2], το οποίο φυλάσσεται στη Δημόσια Βιβλιοθήκη Ρεθύμνης, εντοπίστηκαν τρία φύλλα της, με βάση τα οποία γίνεται η παρούσα δημοσίευση. Πρόκειται για τα φύλλα Νο 14, 16 και 27 της 5^ης, 7^ης και 19^ης Μαΐου 1915 αντίστοιχα. Επομένως είναι προφανές ότι η παρουσίαση της συγκεκριμένης εφημερίδας γίνεται όχι τόσο για τη σπουδαιότητά της όσο για τη σπανιότητά της.

Οι εκδότες

Ο Λ. Καφφάτος σε νεαρή ηλικία.

Την εφημερίδα «Πρωΐα» την εξέδωσε -και μάλιστα ως καθημερινή- τον Απρίλη του 1915 ο Λυκούργος Ν. Καφφάτος, ο οποίος γεννήθηκε στο  Ρέθυμνο 1893 και πέθανε επίσης στο Ρέθυμνο το 1965. Υπήρξε διακεκριμένος δημοσιογράφος και εκδότης του Ρεθύμνου. Άσκησε μαχητική δημοσιογραφία και υπερασπίστηκε με πάθος τις απόψεις του. Εξέδωσε πλην της «Πρωΐας», την εφημερίδα «Δράσις» (1910-1911) και την εφημερίδα «Βήμα», η οποία υπήρξε η δεύτερη σε μακροβιότητα εφημερίδα του Ρεθύμνου[3].

Ο Γ. Σμπώκος με τη γυναίκα του Στέλλα.

Στο φύλλο Ν^ο 27 (19-5-1915), το τελευταίο από τα τρία σωζόμενα,  ως ιδιοκτήτης της «Πρωΐας» εμφανίζεται αντί του Λυκούργου Καφφάτου ο δικηγόρος Γεώργιος Σμπώκος. Ο Γεώργιος Δ. Σμπώκος (Ανώγεια 1876 - Ρέθυμνο 1964) με τον Λυκούργο Καφφάτο ήταν συγγενείς εξ αγχιστείας, αφού ο πρώτος είχε νυμφευθεί την αδελφή του δεύτερου Στέλλα και αυτή η συγγενική σχέση εξηγεί ως ένα βαθμό τη διαδοχή του στη θέση του ιδιοκτήτη της εφημερίδας[4].

Η ταυτότητα της «Πρωΐας»

Διαφήμιση καφεκοπτείου. Η οδός
Αγίου Μανώλη ήτανη σημερινή
οδός Ευστρατίου Φωτάκη.

Κάτω από τον τίτλο υπάρχει ο υπότιτλος Καθημερινή Πολιτική και Ειδησεολογική Εφημερίς, ενώ δεξιά του τίτλου αναγράφονται οι πληροφορίες για τις συνδρομές: Ετησία δραχ. 12  — Εξάμηνος δραχ. 6 — Τρίμηνοι, δίμηνοι και μηνιαίαι κατ’ αναλογίαν — Αι συνδρομαί προπληρώνονται.

Η εφημερίδα είναι μικρού σχήματος, τετρασέλιδη με τρεις στήλες ανά σελίδα και διαστάσεις που διαφέρουν από φύλλο σε φύλλο. Έτσι το πρώτο από τα τρία σωζόμενα φύλλα έχει σχήμα 37Χ23, το δεύτερο 30Χ21 και το τρίτο 28Χ18 εκ. Τυπωνόταν στο τυπογραφείο του «Βήματος».

Διαφήμιση τορβάδων

Ο Λυκούργος Καφφάτος είχε ήδη εκδώσει από τον Γενάρη του 1915 την εφημερίδα «Βήμα» και προκαλεί εντύπωση το γεγονός ότι λίγους μήνες μετά, δηλαδή τον Απρίλη του ίδιου έτους, εκδίδει μια νέα εφημερίδα, την «Πρωΐα»[5]. Η πιο πιθανή εξήγηση είναι ότι ενόψει των εκλογών της 31/5/1915, ήθελε να υπάρχει στο Ρέθυμνο μια εφημερίδα που να εκφράζει τις θέσεις της αντιβενιζελικής παράταξης και δεν ήθελε τον ρόλο αυτόν να τον παίξει το «Βήμα». Ίσως για τους ίδιους λόγους, καθώς πλησίαζαν οι εκλογές, τη θέση του εκδότη της «Πρωΐας» ανέλαβε ο Γ. Σμπώκος. Για την ιστορία να αναφέρουμε ότι τις εκλογές κέρδισε με διαφορά το «Κόμμα των Φιλελευθέρων» του Βενιζέλου.

Η ύλη της εφημερίδας

Ας δούμε την ύλη των τριών φύλλων αναλυτικά αρχίζοντας από το Νο 14 της 5^ης Μαΐου 1915. Το μέγιστο μέρος της πρώτης σελίδας καταλαμβάνει άτιτλο άρθρο, το οποίο αναδημοσιεύεται σε
ελληνική μετάφραση από την εφημερίδα «Ρωσικός Λόγος» της Μόσχας και το οποίο καταφέρεται κατά της πολιτικής της Βουλγαρίας απέναντι στο Μακεδονικό Ζήτημα. Στην ίδια σελίδα υπάρχει σατιρικό ποίημα με δύο τετράστιχα το οποίο υπογράφει κάποιος με το ψευδώνυμο Ρεθεμνιώτης. Στη βάση της σελίδας φιλοξενείται διαφημιστική καταχώρηση σε δύο γραμμές, η οποία αναπτύσσεται σε όλο το πλάτος της σελίδας και έχει ως εξής: Τό Βιβλιοδετεῖον καί Βιβλιοπωλεῖον Ἀριστοδήμου Χατζηδάκη ἀναλαμβάνει τήν κατασκευήνκαί ἐκτύπωσιν εἰκόνων ὑποψηφίων Βουλευτών ὡς καί τῶν προγραμμάτων αὐτῶν.

Από την παραπάνω διαφήμιση προκύπτει σαφώς ότι βρισκόμαστε σε προεκλογική περίοδο, γεγονός που πιθανότατα δεν είναι άσχετο με την έκδοση της εφημερίδας. Φαίνεται δηλαδή πως η εφημερίδα εκδόθηκε για να καλύψει τις προεκλογικές ανάγκες μιας πολιτικής παράταξης και κάποιων τοπικών υποψηφίων βουλευτών. Αυτό άλλωστε θα φανεί εναργέστερα παρακάτω όταν θα παρουσιάσομε το τρίτο σωζόμενο φύλλο.

Διαφήμιση του τυπογραφείου του "Βήματος"
στο οποίο τυπωνόταν η "Πρωΐα".

Στη δεύτερη σελίδα υπάρχει  το χρονογράφημα, το οποίο έχει τίτλο Πρόοδος και το υπογράφει κάποιος Ρ(ήγας) Τιτάνας. Τη δεξιά στήλη της σελίδας καταλαμβάνει Ανακοίνωσις του Ρωσικού Προξενείου στα Χανιά με ειδήσεις από τα πεδία των μαχών του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου στην κεντρική Ευρώπη. Το κάτω αριστερό της σελίδας καταλαμβάνει η στήλη Ειδήσεις και Ζητήματα, η οποία φιλοξενεί τρία θέματα με τους εξής τίτλους: «Εισφοραί υπέρ της Παιδείας», «Αι εξετάσεις των Δικηγόρων» και «Το ΒΗΜΑ». Ενδιαφέρον παρουσιάζει το τρίτο θέμα όπου ανακοινώνεται ότι, το «Βήμα» το οποίον καθυστέρησεν επί τινας ημέρας ένεκεν τυπογραφικών δυσχερειών, λόγω της καθημερινής εκδόσεως της «Πρωΐας» επαναλαμβάνει από μεθαύριον την τακτικήν εβδομαδιαίαν έκδοσίν του με ύλην εκλεκτήν ως πάντοτε… Από αυτήν την ανακοίνωση προκύπτει ότι το Βήμα, η δεύτερη σε μακροβιότητα εφημερίδα του Ρεθύμνου μετά την Κρητική Επιθεώρηση, εκδιδόταν ήδη τον Μάιο του 1915, ήταν εβδομαδιαία και τυπωνόταν στο ίδιο τυπογραφείο με την Πρωΐα. Η σελίδα κλείνει με διαφήμιση του καταστήματος Κωνσταντίνου Μ. Δρανδάκη, όπου πωλείται γαλαζόπετρα και βαρεκίνα[6].

Στην τρίτη σελίδα κάτω από τον γενικό τίτλο Τελευταία Ώρα δημοσιεύονται τα τηλεγραφήματα τα οποία αναφέρονται σε ειδήσεις σχετικές με την εξέλιξη του πολέμου στην Ευρώπη. Το κάτω μέρος της σελίδας καταλαμβάνουν ένα παρόραμα και δύο διαφημίσεις. Με διαφημίσεις καλύπτεται και ολόκληρη η τέταρτη σελίδα, στο κάτω δεξιό άκρο τη οποίας αναφέρονται τα σημεία πώλησης της Πρωΐας στην Κρήτη και στις επαρχίες του νομού.

Και περνάμε στο δεύτερο σωζόμενο φύλλο που φέρει αριθμό 16 και ημερομηνία 7 Μαΐου 1915. Η πρώτη σελίδα καλύπτεται κατά το μεγαλύτερο μέρος από άτιτλο και ανυπόγραφο κύριο άρθρο το οποίο αναφέρεται στη στάση της Ελλάδας απέναντι στον πόλεμο που εξελίσσεται στην Ευρώπη. Αν δηλαδή μετά τις εκλογές που έχουν προκηρυχθεί για τη 31^η Μαΐου η Ελλάδα θα εξακολουθήσει να τηρεί την ουδέτερη στάση που υποστήριζε η κυβέρνηση του Δ. Γούναρη ή θα συνταχθεί με την Αντάντ και θα εμπλακεί στον πόλεμο, όπως υποστήριζε ο Ελευθέριος Βενιζέλος. Αυτό ήταν και το κρίσιμο ερώτημα που θα έκρινε το αποτέλεσμα των εκλογών. Η «Πρωΐα» παρότι αντιβενιζελική δεν παίρνει θέση στο συγκεκριμένο άρθρο.

Στην πρώτη σελίδα δημοσιεύονται και οι σατιρικοί στίχοι του Ρεθεμνιώτη, που αναφέρονται στις βλέψεις της Βουλγαρίας για τη Μακεδονία και τη Θράκη και στις προσπάθειές της να εξασφαλίσει την υποστήριξη των μεγάλων της εποχής για την ικανοποίησή τους:

Ἄρχισε κι’ ἡ Βουλγαρία νά γυρίζη τό δισκάκι

γιά μισθό νά διακονεύη λίγη Ἑλλάδα λίγη Θράκη.

Κι’ ἀπειλεί πως θά κηρύξη πόλεμο! —Ὦ κλάβα κούφια.

—Τι σοῦ λείπει κασιδιάρη; —…Μαργαριταρένια σκούφια.

Τέλος η πρώτη σελίδα κλείνει με το χρονογράφημα που συνεχίζεται και στη δεύτερη, φέρει τον τίτλο «Στο Πανελλήνιον» και υπογράφεται όπως και στο προηγούμενο φύλλο από τον Ρ. Τιτάνα.

Στη δεύτερη σελίδα πέρα από τη συνέχεια του χρονογραφήματος υπάρχουν ειδήσεις αναφορικά με τον καταρτισμό των τοπικών συνδυασμών τόσο της κυβερνητικής παράταξης του Δημ. Γούναρη όσο και της Βενιζελικής. Επίσης φιλοξενείται πάλι ανακοινωθέν του Ρωσικού Προξενείου στα Χανιά για τις νίκες του Ρωσικού στρατού.

Το πάνω μέρος της τρίτης σελίδας καταλαμβάνουν τα τηλεγραφήματα για την εξέλιξη του πολέμου και το κάτω μέρος καταλαμβάνει η δημοσίευση του προγράμματος ενός πλειστηριασμού. Και σ’ αυτό το φύλλο η τέταρτη σελίδα καλύπτεται από διαφημίσεις.

Προεκλογικό φύλλο της "Πρωίας".

Το τρίτο σωζόμενο φύλλο είναι αμιγώς προεκλογικό. Βρισκόμαστε στις 19 Μαΐου και οι εκλογές της 31^ης είναι κοντά. Η εφημερίδα παίρνει πλέον σαφή στάση υπέρ βασιλικής παράταξης που εκπροσωπείται από τον Δημ. Γούναρη.

Με πηχυαίους τίτλους στην πρώτη σελίδα καλεί τους Ρεθεμνιώτες ναι ψηφίσουν τον κυβερνητικό συνδυασμό. Επίσης το κύριο άρθρο της εφημερίδας αναφέρεται στη σημασία της λαϊκής ψήφου και εξηγεί γιατί οι πολίτες πρέπει να ψηφίσουν την φιλοβασιλική παράταξη που υποστηρίζει την ουδετερότητα της Ελλάδας στον πόλεμο και όχι το κόμμα των Φιλελευθέρων του Βενιζέλου που είναι υπέρ της εμπλοκής της Ελλάδας στον πόλεμο. Στην πρώτη σελίδα δημοσιεύεται και ο αντιβενιζελικός συνδυασμός του νομού Ρεθύμνης, ο οποίος απαρτίζεται από τους Στυλιανό Κωστογιάννη, Μανούσο Κούνδουρο, Κων. Λαγουδάκη, Νικόλαο Τρουλλινό και Γεώργιο Ψαρουδάκη[7].

Στη δεύτερη σελίδα υπάρχει η συνέχεια του κύριου άρθρου και η στήλη Ειδήσεις και Ζητήματα, η οποία αναφέρεται στην προεκλογική κίνηση στην επαρχία Μυλοποτάμου. Στην ίδια σελίδα δημοσιεύεται ένας πλειστηριασμός και μια διαφήμιση του Παραγγελιοδοχικού Οίκου Ε.Δ. Χαμαράκη.

Στην τρίτη σελίδα στη στήλη Τελευταία Ώρα – Νυκτερινά Τηλεγραφήματα δημοσιεύεται, όπως και στα άλλα δύο φύλλα που είδαμε, ανακοίνωση του Ρωσικού Προξενείου των Χανίων την οποία υπογράφει ο Πρόξενος Λομπατσώφ. Το κάτω μέρος της σελίδα καταλαμβάνει η συνέχεια του πλειστηριασμού που ξεκινά από την προηγούμενη, ενώ η σελίδα κλείνει με διαφημιστική καταχώρηση του οδοντογιατρού Ανδ. Ν. Βρυσανάκη.

Και σε αυτό το φύλλο η τέταρτη σελίδα είναι κατειλημμένη από διαφημίσεις.

Κλείνοντας αυτήν την παρουσίαση πρέπει να παρατηρήσομε ότι μπορεί η «Πρωΐα» να κατατάσσεται στις ελάσσονες εφημερίδες του Ρεθύμνου, τόσο λόγω της μικρής διάρκειας της έκδοσής της όσο και λόγω της περιορισμένης της εμβέλειάς της, όμως πρέπει να της αναγνωρίσομε μια πρωτιά. Είναι η πρώτη καθημερινή εφημερίδα του Ρεθύμνου. Έχοντας υπόψη τις συνθήκες και τα πρωτόγονα μέσα της εποχής αντιλαμβανόμαστε το μέγεθος της προσπάθειας καθώς και τους λόγους που δεν μπόρεσε να ευδοκιμήσει. Γιατί είναι προφανές πως μετά τις εκλογές της 31^ης Μαΐου 1915 η εφημερίδα έκλεισε. Ένα χρόνο μετά την ίδια προσπάθεια θα κάνουν και οι αδελφοί Καλαϊτζάκη Γιάννης και Βασίλης, δηλαδή θα μετατρέψουν σε καθημερινή την εβδομαδιαία «Κρητική Επιθεώρηση», αλλά όχι για πολύ. Σύντομα οι ανυπέρβλητες δυσκολίες θα τους αναγκάσουν να επανέλθουν στο εβδομαδιαίο φύλλο.

 

 (Δημοσιεύθηκε στην εφ. "Ρεθεμνιώτικα Νέα" της 11/10/2022).

---

[1] Γιαννη Ζ. Παπιομύτογλου, Εκατό χρόνια Ρεθεμνιώτικων εφημερίδων, π. Προμηθεύς ο Πυρφόρος, τχ. 29 (1982), σσ. 165-181.

[2] Γιατρός και για πολλά χρόνια υποπρόξενος της Ρωσίας στο Ρέθυμνο

[3] Για περισσότερες πληροφορίες αναφορικά με την προσωπικότητα του Λυκούργου Καφφάτου βλ. νεκρολογίες στις εφημερίδες του Ρεθύμνου «Βήμα», «Κρητική Επιθεώρησις», και «Ρεθεμνιώτικα Νέα» της 3^ης Νοεμβρίου 1965.

[4] Για τον Γεώργιο Σμπώκο βλ. πρόσφατο δημοσίευμά μου για την εφημερίδα «Μεταρρύθμισις» στα «Ρεθ. Νέα» της 8^ης Σεπτεμβρίου 2022.

[5] Ο διακεκριμένος Ρεθεμνιώτης δικηγόρος και δημοσιογράφος Νίκος Ανδρουλιδάκης αναφέρει σε άρθρο του για τα πενήντα χρόνια από την έκδοση του «Βήματος» Ρεθύμνης, ότι ο Λ. Καφφάτος εξέδωσε την «Πρωΐα» το 1914, όμως η πληροφορία αυτή δεν τεκμηριώνεται (Βλ. «Βήμα» 1/10/1965).

[6] Η βαρεκίνα ήταν λευκαντικό και καθαριστικό υγρό.

[7] Ο βενιζελικός συνδυασμός απαρτιζόταν από τους Γ. Ανδρεδάκη, Μ. Βολουδάκη, Μ. Παπαμιχελάκη, Β. Σκουλά και Ε. Τσουδερό. Ο νομός Ρεθύμνης εξέλεγε τότε πέντε βουλευτές και εκλέχτηκαν και οι πέντε βενιζελικοί!

 

Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ "ΑΓΩΝ" ΤΟΥ ΡΕΟΥΜΝΟΥ (1916)

 

Του Γιάννη Ζ. Παπιομύτογλου

ΠΑΛΙΕΣ – ΞΕΧΑΣΜΕΝΕΣ ΕΦΗΜΕΡΙΔΕΣ ΤΟΥ ΡΕΘΥΜΝΟΥ

Η εφημερίδα «ΑΓΩΝ»

Έχουν περάσει πάνω από 140 χρόνια από την εμφάνιση της πρώτης Ρεθεμνιώτικης εφημερίδας, δηλαδή του «Νέου Ραδάμανθυ» του Στυλ. Καλαϊτζάκη το έτος 1881. Έκτοτε είδαν το φως πολλοί τίτλοι εφημερίδων στο Ρέθυμνο, που πλησιάζουν τους εκατό. Εκτός από τις εφημερίδες που κυκλοφορούν σήμερα («Κρητική Επιθεώρηση», «Ρεθεμνιώτικα Νέα» και «Ρέθεμνος»), ελάχιστοι γνωρίζουν κάποια ή κάποιες από τις εφημερίδες του παρελθόντος. Αυτή η σκέψη με ώθησε να αποφασίσω να γράψω σε μικρά αυτοτελή σημειώματα την ιστορία μερικών Ρεθεμνιώτικων εφημερίδων. Η σειρά δημοσίευσης είναι τυχαία και δεν έχει χρονολογικό ούτε αξιολογικό χαρακτήρα.

Αρχή κάνουμε με την εφημερίδα «ΑΓΩΝ» του Ευστράτιου Φωτάκη. Η εφημερίδα αυτή κυκλοφορούσε στο Ρέθυμνο την περίοδο του μεγάλου ελληνικού διχασμού, δηλαδή τα χρόνια 1916 μέχρι 1919. Επίσης κυκλοφόρησαν μερικά προεκλογικά φύλλα τις παραμονές των εκλογών του Νοεμβρίου του 1926. Φύλλα της εφημερίδας δεν έχουν εντοπιστεί πουθενά εκτός από 36 (λυτά φύλλα)  που σώζονται στη Δημόσια Βιβλιοθήκη Ρεθύμνης, διάσπαρτα στα χρόνια από το 1916 μέχρι το 1926. Η εφημερίδα εκτείνεται χρονικά σε τέσσερις περιόδους:

Πρώτη περίοδος

Φύλλο της 1ης περιόδου

Η πρώτη περίοδος καλύπτει το έτος 1916 και ίσως μέρος του 1917. Από την περίοδο αυτή σώζονται δεκαπέντε φύλλα, όλα του 1916, με ιδρυτή,
εκδότη και διευθυντή τον δικηγόρο Ευστράτιο Φωτάκη. 
Συγκεκριμένα σώζονται τα φύλλα Νο 7, 10, 11, 13, 15, 16, 18, 21, 25, 26, 28, 29, 30, 32 και 33. Κατά την περίοδο αυτή ήταν εβδομαδιαία, τετράστηλη και τετρασέλιδη.
Τυπωνόταν στο τυπογραφείο του Ιωάννη Σ. Γιαννάκουδάκη και τα γραφεία της ήταν «παρά τη προκυμαίαν», όπου στεγαζόταν και το δικηγορικό γραφείο του εκδότη της Ευστράτιου Φωτάκη. Το παλαιότερο φύλλο που έχει διασωθεί είναι το Νο 7 της 29 Μαΐου 1916. Με δεδομένο ότι η εφημερίδα ήταν αρχικά εβδομαδιαία (όπως άλλωστε σχεδόν όλες οι επαρχιακές εφημερίδες της εποχής) μπορούμε να προσδιορίσουμε με σχετική ακρίβεια ότι το πρώτο φύλλο πρέπει να εκδόθηκε περί τα τέλη Μαρτίου του 1916. 

Ποίημα του ποιητή του Ρεθέμνους
Γιώργη Καλομενόπουλου

Παρά το γεγονός ότι εκδιδόταν σε μια περίοδο μεγάλων και οξύτατων πολιτικών παθών, εντούτοις υπήρξε ένα αξιοπρεπές φύλλο χωρίς κραυγές και ακρότητες. Αντανακλούσε τον χαρακτήρα του εκδότη της, που ήταν ένας άνθρωπος ευγενής, πράος και μετριοπαθής. Από την αρχή στάθηκε στο πλευρό του Βενιζέλου και αργότερα το κατέστησε ακόμη πιο σαφές με τον υπότιτλο «Βενιζελική Καθημερινή Εφημερίς». Στενός συνεργάτης του Φωτάκη στην εφημερίδα ήταν ο βάρδος του Ρεθύμνου Γιώργης Καλομενόπουλος, στον οποίο απευθύνονταν επιστολές και κείμενα που στέλνονταν προς δημοσίευση. Μάλιστα στο φύλλο 18 της 14 Αυγούστου 1916 δημοσιεύεται στην πρώτη σελίδα ποίημά του με τίτλο «Ελλάδα», το οποίο δεν έχει συμπεριληφθεί στον τόμο με τα άπαντά του και δημοσιεύεται εδώ για πρώτη φορά 106 χρόνια μετά την πρώτη του δημοσίευση.

Δεύτερη περίοδος

Λογότυπος της εφημερίδας κατά την περίοδο Ανδρουλιδάκη

Το τελευταίο φύλλο που σώζεται από την πρώτη περίοδο είναι το Νο 33 της 27 Νοεμβρίου 1916. Δεν γνωρίζουμε αν και για πόσο ακόμη συνεχίστηκε η εβδομαδιαία έκδοση υπό την διεύθυνση του Ευστράτιου Φωτάκη. Πάντως το 1917 τον βρίσκουμε στη Λαμία οπότε το πιο πιθανό είναι ότι παρέδωσε τη διεύθυνση της εφημερίδας στον Νἰκο Ανδρουλιδάκη, όπως φαίνεται από ένα και μοναδικό φύλλο που σώζεται με διευθυντή τον Ανδρουλιδάκη. Πρόκειται για το πασχαλιάτικο φύλλο με αριθ. 130 της 21^ης  Απριλίου 1918. Το γεγονός  ότι έχουν προηγηθεί 130 φύλλα σημαίνει ότι η εφημερίδα κυκλοφορούσε και το 1917. Το ενδιαφέρον και αξιοσημείωτο αυτού του μοναδικού φύλλου είναι ότι, εκτός των άλλων, φιλοξενεί επιστολή και ποίημα του μεγάλου Ρεθεμνιώτη λαογράφου Παύλου Βλάστού.

Παρατηρούμε τις παρακάτω θεμελιώδεις αλλαγές σε σχέση με την εφημερίδα της πρώτης περιόδου:

α) Τώρα στη θέση του Ευστράτιου Φωτάκη, ως Ιδιοκτήτης-διευθυντής, εμφανίζεται ο Νίκος Κ. Ανδρουλιδάκης. Μόνο υποθέσεις μπορούμε να κάνουμε γι’ αυτήν την αλλαγή. Το πιο πιθανό είναι ο Φωτάκης να αναχώρησε για κάποιον λόγο από το Ρέθυμνο και να ανέθεσε τη διεύθυνση τη εφημερίδας στον Ανδρουλιδάκη. Το όνομα του Φωτάκη παραμένει στην προμετωπίδα της εφημερίδας ως Ιδρυτής.

β) Η εφημερίδα γίνεται από εβδομαδιαία καθημερινή, κάτι που δηλώνεται και στον υπότιτλο: Βενιζελική Καθημερινή Εφημερίς. Πρέπει να είναι η πρώτη ή τουλάχιστον μια από τις πρώτες Ρεθεμνιώτικες εφημερίδες που κυκλοφόρησαν σε καθημερινή βάση. Ταυτόχρονα γίνεται από τετρασέλιδη δισέλιδη.

γ) Τα γραφεία της εφημερίδας μεταφέρονται από την προκυμαία στην οδό Παναγιώτη Δαγκλή, την οποία παρά την προσπάθειά μου, δεν μπόρεσα να εντοπίσω πού βρισκόταν.

Τρίτη περίοδος                                                                                                               

Διαφήμιση του τυπογραφείου
που τυπωνόταν η εφημερίδα
κατά την τρίτη περίοδο.

Ο λογότυπος της εφημερίδας την περίοδο Σπανδάγου

Από τα χρόνια 1918 και 1919 σώζεται άλλη μια ομάδα 20 φύλλων με πρώτο το Νο 152(1-9-1918) και τελευταίο το 195(23-11-1919). Σε αυτά τα 20 φύλλα βλέπουμε στη θέση του ιδιοκτήτη-διευθυντή τον Ευάγγελο Κ. Σπανδάγο. Η διαδοχή φαίνεται πως δεν έγινε με φιλικό και συναινετικό τρόπο, αν  κρίνουμε από το κάθε  άλλο παρά φιλικό κείμενο που δημοσιεύει ο Σπανδάγος κατά του Ανδρουλιδάκη στο φύλλο της 30^ης Σεπτεμβρίου 1919. Κατά τα λοιπά δεν υπάρχουν σημαντικές αλλαγές όσον αφορά την εμφάνιση της εφημερίδας. Έχει αλλάξει το τυπογραφείο που τυπωνόταν η εφημερίδα, και πλέον τυπώνεται στο τυπογραφείο του Σπύρου Α.  Μαραγκουδάκη, που βρισκόταν έναντι του Επισκοπείου δίπλα στον ναό του Αγίου Αντωνίου. Όσον αφορά την πολιτική της στάση η εφημερίδα, υπό τη διεύθυνση του Ευάγγελου Κ. Σπανδάγου, γίνεται πιο μαχητική υπέρ της βενιζελικής παράταξης. Πιστεύω πως κατά την δεύτερη και τρίτη περίοδο, που η διεύθυνση της εφημερίδας είχε περάσει στα χέρια των Ν. Ανδρουλιδάκη και Ε. Σπανδάγου, ο Φωτάκης εξακολουθούσε να έχει αποφασιστικό λόγο στην εφημερίδα.

Τέταρτη περίοδος

Διαφήμιση του
καταστήματος Σπανδάγου

Τις παραμονές των εκλογών της 7^ης Νοεμβρίου 1926 ο Ευστράτιος Φωτάκης, για τις ανάγκες του προεκλογικού αγώνα, εξέδωσε και πάλι την εφημερίδα. Ήταν υποψήφιος βουλευτής Ρεθύμνης με το κόμμα των Φιλελευθέρων. Συνυποψήφιοί στο ίδιο κόμμα ήταν ο Βασίλης Σκουλάς και ο Νικόλαος Ασκούτσης. 

Προεκλογικό φύλλο του 1926

Στη Δημόσια Βιβλιοθήκη Ρεθύμνης σώζεται ένα φύλλο αυτής της τρίτης περιόδου της εφημερίδας με αριθμό 5 και ημερομηνία 3 Νοεμβρίου 1926. Δεν γνωρίζουμε πόσα φύλλα εκδόθηκαν συνολικά κατά την περίοδο αυτή. Το πιο πιθανό είναι μετά τις εκλογές της 7^ης Νοεμβρίου η έκδοση να σταμάτησε, αφού ο Φωτάκης εκλέχτηκε και αναχώρησε για την Αθήνα.

Δεν υπάρχουν αλλαγές όσον αφορά στην εξωτερική εμφάνιση της εφημερίδας. Οι διαστάσεις του φύλλου παραμένουν οι ίδιες, δισέλιδη και τετράστηλη. Ο τίτλος αποκτά άρθρο και γίνεται «Ο Αγών», ενώ ο υπότιτλος «Όργανον της Ενώσεως Φιλελεθέρων», μαρτυρά με ειλικρίνεια την κομματική του τοποθέτηση. Τα φύλλα αυτής της περιόδου τυπώνονται στο τυπογραφείο των Αδελφών Στυλ. Καλαϊτζάκη.Τέλος, κάτι που πρέπει να σημειωθεί είναι ότι στην προμετωπίδα αυτού του τελευταίου γνωστού φύλλου της 3^ης Νοεμβρίου 1926, αναφέρεται ως έτος ίδρυσης το 1912 με ιδρυτή τον Ευστράτιο Φωτάκη, όμως δεν έχει εντοπιστεί κάποιο φύλλο εκείνης της περιόδου.

ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑΣ

Τίτλος: Αγών. Υπότιτλος: Εβδομαδιαία Πολιτικοφιλολογική Εφημερίς, αργότερα Καθημερινή Βενιζελική Εφημερίς. Εκδότης-Διευθυντής: Ευστράτιος Φωτάκης, αργότερα Νίκος Ανδρουλιδάκης και Ευάγγελος Σπανδάγος. Διάρκεια έκδοσης: 1916-1919 και 1926. Αριθμός φύλλων: Περίπου 200. Περιοδικότητα: Αρχικά εβδομαδιαία και αργότερα καθημερινή. Σχήμα: 44Χ30 εκ., τετράστηλη, τετρασέλιδη και αργότερα δισέλιδη. Τυπογραφεία: Ι.Σ. Γιαννακουδάκη, Σπ. Μαραγκουδάκη, Αδελφών Στ. Καλαϊτζάκη. Συνδρομές: Α΄ περιόδου, ετήσια 6 δρχ., εξαμηνιαία 3 δρχ., διμηνιαία 1 δραχμή. Β΄ περιόδου, ετήσια 15 δρχ., εξαμηνιαία 8 δρχ., τριμηνιαία 5.

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΑ 

Ευστράτιος Φωτάκης του Εμμανουήλ 

Γεννήθηκε στις Μέλαμπες το στις 4 Ιανουαρίου 1882 και πέθανε στην Αθήνα στις 6 Σεπτεμβρίου 1952. Φοίτησε στο δημοτικό σχολείο Μελάμπων και Βάτου Αγίου Βασιλείου, και αργότερα στη Σχολή του Αγίου Πνεύματος, στο Ημιγυμνάσιο του Ρεθύμνου και το Παγκρήτιο Γυμνάσιο του Ηρακλείου. Το 1898 – σε ηλικία μόλις 16 ετών - τον βρίσκομε δάσκαλο στο χωριό του και στη Σχολή του Αγίου Πνεύματος. Ξεκίνησε τις νομικές σπουδές του στην Αθήνα το 1902, τις οποίες διέκοψε με τη συμμετοχή του στην επανάσταση του Θερίσου. Πήρε πτυχίο το 1908 και εκλέχτηκε βουλευτής της Κρητικής Βουλής το 1910, εξέδωσε την εφημερίδα «Αγών» στο Ρέθυμνο το 1916. Το 1917 ήταν δικαστικός σύμβουλος του Στρατοδικείου Λαμίας και το 1918 εισαγγελέας πρωτοδικών Αθηνών. Παραιτήθηκε το 1920 και έκτοτε ασκούσε το δικηγορικό επάγγελμα μέχρι το θάνατό του. Εκλέχτηκε βουλευτής Ρεθύμνου το 1926 και γερουσιαστής το 1929. Ήταν φανατικός οπαδός του Ελευθερίου Βενιζέλου. Το 1932 εξέδωσε το βιβλίο του Η εγκληματούσα γυνή, ενώ πολλές ήταν και οι μεταφράσεις του. Στο Ρέθυμνο υπάρχει δρόμος αφιερωμένος στη μνήμη του. (Από την ανέκδοτη εργασία του Γ.Π.Εκκεκάκη, «Ρεθεμνιώτες που πέρασαν αφήνοντας ίχνη…».

 Ανδρουλιδάκης Νικόλαος Κ. (Ρέθυμνο 1896 – 10 Ιανουαρίου 1973)

Δικηγόρος, δημοσιογράφος και εκδότης τοπικών εφημερίδων. Ήταν γιος του συμβολαιογράφου Κωνσταντίνου Σπ. Ανδρουλιδάκη. Σημαντική προσωπικότητα του Ρεθύμνου με έντονο το αποτύπωμά του στο Ρέθυμνο του 20^ου αιώνα. Ως δικηγόρος με ρητορική δεινότητα, διέπρεψε από το 1920 μέχρι το 1967. Επίσης διέπρεψε στον δημοσιογραφικό και εκδοτικό χώρο με κείμενα μαχητικά και ασυμβίβαστα. Εξέδωσε εφημερίδες που αποτελούν υποδείγματα για τον επαρχιακό Τύπο, όπως τη «Δημοκρατία» (1922-1933) και την «Πολιτεία» (1949-1950). Επίσης εξέδωσε την εφημερίδα «Ελεύθερος Λόγος» το 1920, από την οποία δυστυχώς δεν σώθηκε κάποιο φύλλο. Νεότατος διετέλεσε και διευθυντής για ένα διάστημα (1917-1918) της εφημερίδας του Ευστρ. Φωτάκη «Αγὠν». Υπήρξε αρθρογράφος των εφημερίδων του Ρεθύμνου «Βήμα» και «Κρητική Επιθεώρησις». Δημοσίευσε διάφορα άρθρα σχετικά με την τοπική ιστορία χρησιμοποιώντας σε μερικές περιπτώσεις το ψευδώνυμο Ν. Μιράντας. Σε όλη του τη ζωή υπήρξε αγωνιστής της ελευθερίας και τη δημοκρατίας, γεγονός για το οποίο διώχτηκε επανειλημμένα με αποκορύφωμα τον εγκλεισμό του σε στρατόπεδο συγκέντρωσης στη Γερμανία κατά την Γερμανοκατοχή.

Σπανδάγος Ευάγγελος του Κωνσταντίνου (Ρέθυμνο 1878 – 1941) 

Καταστηματάρχης στο Ρέθυμνο, στην οδό Αρκαδίου 124. Τελείωσε το Γυμνάσιο στη Σύρο. Το 1898, πριν συμπληρώσει τα 20, διαμόρφωσε σε βιβλιοχαρτοπολείο μια παλιά πατρική αποθήκη λαδιού. Ήταν ακριβώς η εποχή που η παρουσία του ρωσικού στρατού στο Ρέθυμνο βρισκόταν στο ζενίθ. Διείδε το συλλεκτικό ενδιαφέρον που είχαν τα γραμματόσημα και τα ταχυδρομικά δελτάρια (καρτ-ποστάλ) και έγινε ο πρώτος ειδικός έμπορος του είδους. Σήμερα είναι γνωστός στους απανταχού συλλέκτες ως εκδότης καρτών Κρήτης. Αργότερα το ειδικευμένο στα συλλεκτικά είδη κατάστημά του έγινε κατάστημα νεωτερισμών και συνέχισε να λειτουργεί μέχρι και την Κατοχή (1941). Είχε παντρευτεί την Περσεφόνη, το γένος Φραγκίσκου Τσαγκαράκη (γεννημένη στην Πόλη με καταγωγή από τις Λαμπιώτες). Απόκτησε δυο γιους: τον Κωνσταντίνο (ραδιοτεχνίτη) και το Δημήτριο. (Από την ανέκδοτη εργασία του Γ.Π.Εκκεκάκη, «Ρεθεμνιώτες που πέρασαν αφήνοντας ίχνη…».

(Δημοσιεύθηκε στην εφ. Ρεθεμνιώτικα Νέα φ. 7-7-2022 σελ. 7).