Οι μετακινήσεις στο Ρέθυμνο

 ΒΙΒΛΙΟΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ

 ΘΩΜΑ ΚΡΕΒΕΤΖΑΚΗ – ΧΑΡΗ ΣΤΡΑΤΙΔΑΚΗ

Οι μετακινήσεις στο Ρέθυμνο

 

Αυτές τις μέρες εκδόθηκε ένα εντυπωσιακό και πρωτότυπο βιβλίο. Εντυπωσιακό ως προς την εμφάνιση και πρωτότυπο ως προς το περιεχόμενο. Πρόκειται για το βιβλίο που έχει τίτλο «Οι μετακινήσεις στο Ρέθυμνο» και υπότιτλο «Τεκμήρια συγκοινωνιακής ιστορίας».

Συγγραφείς: ο ακούραστος και παραγωγικότατος Χάρης Στρατιδάκης και ρέκτης αντιδήμαρχος Ρεθύμνου Θωμάς Κρεβετζάκης.

Το θέμα του βιβλίου εκ πρώτης όψεως δεν φαίνεται ικανό να υποστηρίξει την έκδοση ενός βιβλίου και μάλιστα της έκτασης και του όγκου του παρουσιαζόμενου. Όταν όμως το διατρέξεις αντιλαμβάνεσαι ότι η εντύπωση που είχες ότι δεν υπάρχει επαρκές υλικό για το θέμα, ήταν λανθασμένη.  Πλήθος φωτογραφιών, πολλές από τις οποίες παρουσιάζονται για πρώτη φορά, καθώς και άλλα τεκμήρια συνθέτουν το περιεχόμενο του βιβλίου. Πέραν αυτού τα τεκμήρια αυτά παρατίθενται με έξυπνο τρόπο και συνοδεύονται από μικρά κατανοητά κείμενα, που κάνουν την ανάγνωση του βιβλίου μια ευχάριστη εμπειρία.

Τη ραχοκοκαλιά του βιβλίου αποτελεί το τρίτο μέρος, όπου παρουσιάζονται σε εφτά ενότητες οι τρόποι μετακίνησης των Ρεθεμνιωτών στη διάρκεια των αιώνων. Κάθε ενότητα περιλαμβάνει πολλές φωτογραφίες που εκτός από την ευχαρίστηση που προκαλούν σε μας τους παλαιότερους, δείχνουν παραστατικά στους νεότερους πως μετακινούνταν οι πρόγονοί τους.

Η πρώτη ενότητα είναι οι «μετακινήσεις με τα πόδια» και όπως είναι φυσικό στην κατηγορία αυτή χωρούν τα πάντα, αφού ο άνθρωπος, από τότε που στάθηκε  όρθιος μετακινείται με τα πόδια. Βέβαια στην εποχή μας όλο και περισσότερο χρησιμοποιούνται τα μηχανικά μέσα για τις μετακινήσεις, όμως δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι ακόμη και στο κοντινό παρελθόν τα πόδια ήταν το κυρίαρχο μέσο μετακίνησης. Ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι δημοσιευόμενοι πίνακες αποστάσεων των χωριών από την πόλη, όπου οι αποστάσεις δεν μετρούνται με τα χιλιόμετρα αλλά με τον χρόνο που χρειάζεται για να διανυθεί η απόσταση με τα πόδια!

Η δεύτερη ενότητα αφορά τις «μετακινήσεις με τετράποδα». Ήταν ο κύριος τρόπος μετακίνησης, ιδίως στα χωριά. Αλλά και στην πόλη, μέχρι τη δεκαετία του 1960, η παρουσία τόσο των ίδιων όσο και των… παρακολουθημάτων τους στο οδόστρωμα, ήταν συχνή και οικεία. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι μέχρι τα μέσα του περασμένου αιώνα υπήρχαν δεκάδες πανδοχεία (χάνια) τόσο στην πόλη όσο και στην ύπαιθρο. Στο βιβλίο μάλιστα σημειώνονται σε χάρτη του νομού τα χάνια που υπήρχαν στους άξονες που συνέδεαν την πόλη με τις επαρχίες.

Η επόμενη ενότητα είναι «μετακινήσεις σε δύο ρόδες». Το ποδήλατο είναι ένα μέσο μετακίνησης που από τότε που ανακαλύφθηκε, από τα μέσα του 19^ου αιώνα, συνεχώς αυξάνεται η χρήση του, ιδιαίτερα στις μέρες μας με την οικολογική του διάσταση και τη συμβολή του στη σωματική υγεία και ευεξία. Αλλά δίκυκλα είναι, βεβαίως, και οι μοτοσυκλέτες, μικρές και μεγάλες, με συνεχώς αυξανόμενη χρήση ιδιαίτερα στις πόλεις. Αυτή η ενότητα έφερε στη μνήμη μου, με νοσταλγία, τα παιδικά και εφηβικά μας χρόνια, όταν νοικιάζαμε με την ώρα αρχικά ποδήλατο και αργότερα μηχανάκι.

Ακολουθούν οι «μετακινήσεις με τέσσερις ρόδες», όπου βλέπουμε τη διαχρονική παρουσία του αυτοκινήτου στο Ρέθυμνο, από την πρώτη εμφάνισή του στις αρχές του 20^ου αιώνα μέχρι σήμερα. Παρατίθενται πολλές φωτογραφίες και πληροφορίες για τη ιστορική διαδρομή των αυτοκινήτων στο Ρέθυμνο, τόσο των Ι.Χ. όσο και, κυρίως, των Δημόσιας Χρήσης.

Άλλη ενότητα του βιβλίου είναι οι «μετακινήσεις διά θαλάσσης», όπου μέσα από φωτογραφίες και κείμενα παρουσιάζεται το διαχρονικό πρόβλημα του Ρεθύμνου με την προβληματική ή πλήρως απούσα θαλάσσια επικοινωνία με τον έξω κόσμο.

Το βιβλίο κλείνει με τις «μετακινήσεις από αέρος», καθώς και με το κεφάλαιο που πραγματεύεται το συγκοινωνιακό μέλλον του Ρεθύμνου.

Κλείνοντας αυτή τη μικρή παρουσίαση, οφείλουμε να παρατηρήσουμε ότι πρόκειται για ένα βιβλίο πολύ ευχάριστο στην ανάγνωση, αλλά και πολύ χρήσιμο για τις πληροφορίες που δίνει στον αναγνώστη και ειδικά στον Ρεθεμνιώτη.

Από εκδοτική άποψη μπορεί να χαρακτηριστεί άψογο με τη γενική ευθύνη της «Γραφοτεχνικής Κρἠτης» και την ειδική φροντίδα της κ. Ελένης Αλεβυζάκη.

Γιάννης Ζ. Παπιομύτογλου

(Δημοσιεύθηκε στην εφημ. "Ρεθεμνιώτικα Νέα" την 1-3-2022)

ΔΥΟ ΕΙΔΗΣΕΙΣ ΜΕ ΠΡΩΤΑΓΩΝΙΣΤΕΣ… ΚΑΤΣΙΚΕΣ

Γιάννη Ζ. Παπιομύτογλου

 ΔΥΟ ΕΙΔΗΣΕΙΣ ΜΕ ΠΡΩΤΑΓΩΝΙΣΤΕΣ… ΚΑΤΣΙΚΕΣ

Προ μηνών δημοσιεύθηκε στον τοπικό Τύπο η είδηση (την οποία δεν είχα την πρόνοια να αποθηκεύσω) ότι κατσίκα κυκλοφορούσε αδέσποτη στους κεντρικούς δρόμους της πόλης μας.

Η είδηση αυτή μου έφερε στο μυαλό μιαν άλλη είδηση, πάλι με κατσίκα πρωταγωνιστή, δημοσιευμένη ακριβώς πριν 120 χρόνια! Το αξιοπερίεργο της υπόθεσης είναι ότι η είδηση δεν δημοσιεύθηκε σε μια από τις δυο εφημερίδες που κυκλοφορούσαν τότε στο Ρέθυμνο («Επιθεώρησις» και «Κρητική Εφημερίς»), αλλά στην «Επίσημο Εφημερίδα της Κρητικής Πολιτείας», στο… ΦΕΚ θα λέγαμε σήμερα.

Η υπόθεση αφορούσε κατσίκα που… συνελήφθη από τον αγροφύλακα της περιοχής των Περιβολίων να περιφέρεται αδέσποτη μέσα στα αμπέλια. Νομίζω ότι αξίζει να παρατεθεί η είδηση ως έχει αναφωνόντας “O tempora o mores”:

 

ΕΙΔΟΠΟΙΗΣΙΣ

Ὁ Δήμαρχος τοῦ Δήμου τῆς πόλεως Ρεθύμνης

Εἰδοποεῖ ὅτι

Ὁ ἀγροφύλαξ τοῦ χωρίου Περιβόλια τοῦ Δήμου τούτου συνέλαβε την 4^ην τρέχοντος μηνός έντός τῶν ἀμπέλων τῆς περιφερείας τοῦ χωρίου τούτου μίαν αἶγα μαύρην μέ κοιλίαν ἀσπροκόκκινην καί τόν ἕνα πόδα λευκόν, περιφερομένην αδἐδποτον.

Προσκαλεῖ τόν ἀναγνωρίζοντα αὐτήν ὡς ἴδιον κτῆμα, ὅπως προσέλθῃ καί παραλάβῃ αὐτἠν παρά τῆς Δημαρχίας ταύτης ἐντός ὀκτώ ἡμερῶν ἀπό τῆς διά τῆς Ἐπισήμου Ἐφημερίδος δημοσιεύσεως τῆς παρούσης προσάγων πρός ἀπόδειξιν πιστοποιητικόν τοῦ Εἰδικοῦ Παρέδρου τοῦ χωρίου του, ἐπικεκυρωμένον ὑπό τοῦ οἰκείου Δημάρχου.

Παρελθούσης τῆς προθεσμίας ταύτης ἡ αἷξ αὕτη ἐκποιηθήσεται προς ὄφελος τοῦ Δημοτικοῦ Ταμείου.

Ἐν Ρεθύμνῃ τῇ 8 Ἰουλίου 1902

Ὁ Δήμαρχος τῆς πόλεως Ρεθύμνης

ΓΙΣΟΥΦ (Αληγιατζιδάκης)

(Δημοσιεύθηκε στην εφ. Ρεθεμνιώτικα Νέα στις 27/2/2022)

ΒΙΟΣ ΚΑΙ ΛΟΓΟΣ ΓΙΑΝΝΗ ΚΟΥΜΕΝΤΑΚΗ

 ΒΙΒΛΙΟΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ

  ΜΙΧΑΛΗ Ν. ΤΖΕΚΑΚΗ

Βίος και Λόγος

ΓΙΑΝΝΗ Γ. ΚΟΥΜΕΝΤΑΚΗ

 Τον Γιάννη Κουμεντάκη τον θυμόμαστε όλοι εμείς οι παλαιότεροι ως μια Ρεθεμνιώτικη παρουσία γεμάτη ευγένεια και προσήνεια που ενέπνεε τον σεβασμό. Εμείς, που υπήρξαμε μαθητές του, γνωρίζουμε ότι είχε πετύχει κάτι πολύ δύσκολο. Είχε καταφέρει να εμπνεύσει στους μαθητές του ταυτόχρονα την αγάπη και τον σεβασμό. Θυμάμαι με πόση προσήλωση άκουγε καθηλωμένο όλο το σχολείο τον μελίρρυτο λόγο του κατά το Σαββατιάτικο κήρυγμά του.

Γι’ αυτόν τον Άνθρωπο εκδόθηκε αυτές τις μέρες τόμος 340 σελίδων από τον Μιχάλη Ν. Τζεκάκη, ο οποίος εκτός από τη γενική επιμέλεια της έκδοσης, έγραψε την εισαγωγή και το επίμετρο. Το βιβλίο έχει τίτλο «Βίος και Λόγος Γιάννη Γ. Κουμεντάκη» και τυπώθηκε από τη «Γραφοτεχνική Κρήτης» με εκδοτική φροντίδα της Αγγελικής Βλαχοπούλου. Την έκδοση στήριξε οικονομικά ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Ρεθύμνης και Αυλοποτάμου κ.κ. Ευγένιος.

Το βιβλίο περιλαμβάνει κείμενα του Γιάννη Κουμεντάκη, τα οποία διαρθρώνονται σε επτά ενότητες.

Η πρώτη ενότητα επιγράφεται «Στο χωριό» και περιλαμβάνει κείμενα σχετικά με το χωριό του Αη Γιάννης Καμένος. Επιλέγω τυχαία κάποιους τίτλους από τα κείμενα αυτού του κεφαλαίου: «Το χωριό μας, Αη Γιάννης», «Στου Κοτσυφού το φαράγγι», «Ο έρωντας στου Κοτσιφού το φαράγγι», «Μανιτάρια-Ομανίτες-Αμανίτες», «Οι ιερείς του χωριού» κ.ά.

Η δεύτερη ενότητα έχει τίτλο «Αναμνήσεις της νιότης» και αναφέρεται στα δύσκολα χρόνια της νεότητάς του. Ενδεικτικά παραθέτω μερικούς τίτλους  από αυτήν την ενότητα: «Τα σπασμένα ποτήρια», «Η σταφυλοκοκκίαση», «Το τρυποκεφάλιασμα», «Οι κλεμμένες κονσέρβες» κ.ά.

Η τρίτη ενότητα έχει τίτλο «Τα δώρα του γάμου» και περιλαμβάνει κείμενα όπως: «Παπά Γρηγόρης Βοργιαδάκης», «Η βιβλιοθήκη του παπά Γρηγόρη», «Πρωτοπρεσβύτερος Κωνσταντίνος Καλλίνικος». Επίσης περιλαμβάνονται κείμενα για πρόσωπα του Ρεθύμνου όπως, ο Μητροπολίτης Τίτος Συλλιγαρδάκης, ο παπά Μιχάλης Σταυριανάκης, ο Γιώργης Μυσιρλής, ο Νίκος Χατζημακρής και ο Μανώλης Λουκάκης.

Η τέταρτη ενότητα έχει τίτλο «Στο μετερίζι της Εκπαίδευσης» και έχει σχέση με τα χρόνια του στη μέση εκπαίδευση, όπου και παρουσιάζονται σκηνές και πρόσωπα από τη μακρόχρονης θητεία του, όπως: «Παράδειγμα προς αποφυγήν», «Οι μαθητικές εκδρομές», «Παρά λίγο ναυάγιο», «Κώστας Στρατιδάκης», Γιώργης Μαθιουδάκης» κ.ά. Στην ίδια ενότητα περιλαμβάνονται γνώμες μαθητών του για τον δάσκαλό τους.

Η επόμενη ενότητα έχει τον τίτλο «Από άμβωνος» και περιλαμβάνει κηρύγματα και θεολογικές ομιλίες του, ένας τομέας στον οποίο ο Γιάννης Κουμεντάκης διέπρεψε.

Η έκτη ενότητα είναι σχετική με την προηγούμενη, καθώς περιλαμβάνει ομιλίες του σε διάφορες επετείους.

Η τελευταία ενότητα επιγράφεται «Όσα τον άγγιξαν» και περιλαμβάνει κείμενα ποικίλου περιεχομένου επιλεγμένα από τον επιμελητή της έκδοσης Μιχάλη Τζεκάκη.

Το Επίμετρο του βιβλίου είναι αφιερωμένο στον παπά Γρηγόρη Βοργιαδάκη και στον Κωνσταντίνο Καλλίνικο.

Αξίζουν συγχαρητήρια σε όλους τους συντελεστές της έκδοσης, αλλά κυρίως στον Μιχάλη Τζεκάκη, που μόχθησε πολύ να τιθασεύσει έναν τόσο μεγάλο όγκο υλικού και τελικά κατάφερε να μας δώσει ένα θαυμάσιο βιβλίο, τόσο από αισθητική άποψη, όσο και από άποψη περιεχομένου.

Γιάννης Ζ. Παπιομύτογλου

Υ.Γ. Και μια και ο λόγος για τον Γιάννη Κουμεντάκη, θα μου επιτρέψουν οι αναγνώστες να αναφέρω ένα μικρό περιστατικό που όμως δείχνει χαρακτηριστικά τον χαρακτήρα και τη μεγαλοσύνη της ψυχής του: Εργαζόμουν στη Βιβλιοθήκη δίπλα στην Αγία Βαρβάρα και άφηνα το ποδήλατό μου απέξω. Ερχόμενος ο κ. Γιάννης στη Βιβλιοθήκη παρατήρησε ότι η σέλα του ποδηλάτου μου ήταν ελαττωματική. Χωρίς να μου πει τίποτα σε μερικές μέρες μου έφερε δώρο μια καινούργια σέλα!

(Δημοσιεύθηκε στην εφ. Ρεθεμνιώτικα Νέσ την 8/12/2021)

ΜΙΑ ΜΑΡΤΥΡΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΑΡΚΑΔΙ (1866)

 Γιάννη Ζ. Παπιομύτογλου

 

ΜΙΑ ΜΑΡΤΥΡΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΑΡΚΑΔΙ (1866)

 

Εντελώς τυχαία βρήκα στα χαρτιά μου ένα παλιό μου κείμενο, έτοιμο για δημοσίευση, δεν θυμάμαι όμως αν το δημοσίευσα κάπου.  Είναι γραμμένο σε γραφομηχανή, άρα γράφηκε πριν τη γενίκευση των Η/Υ, δηλαδή κάπου στη δεκαετία του 1980. Το μεταφέρω εδώ αυτούσιο, όπως το είχα γράψει τότε:

Η σελίδα τίτλου του τόμου.

Στη Δημόσια Βιβλιοθήκη Ρεθύμνης υπάρχει τόμος του Αγγλικού Υπουργείου Εξωτερικών με τίτλο “CORRESPONDENCE RESPECTING THE DISTURBANCES IN CRETE 1866-1867”, δηλαδή “Αλληλογραφία σχετική με τις ταραχές στην Κρήτη 1866-67" . Σ' αυτόν περιέχονται έγγραφα της Αγγλικής Διπλωματίας σχετικά με την επανάσταση του 1866. Απ' αυτά επέλεξα μέρος μιας αναφοράς του Υποπρόξενου της Αγγλίας στο Ρέθυμνο Γεωργ. Καλοκαιρινού[1] προς τον Πρόξενο της Αγγλίας C.H. Dickson που αναφέρεται στα γεγονότα του Αρκαδιού. Η αναφορά έχει βέβαια μια αμεσότητα σε σχέση με τα γεγονότα, αφού τη χωρίζουν μόλις πέντε μέρες από την ολοκαύτωση, όμως δεν μπορεί να θεωρηθεί απόλυτα έγκυρη αφού στηρίζεται σε μη διασταυρωμένες πληροφορίες. Εν πάση περιπτώσει θεώρησα χρήσιμη τη δημοσίευσή της αφού απ' ότι γνωρίζω δημοσιεύεται για πρώτη φορά σε μετάφραση και είναι άγνωστη στους μη ιστορικούς. Η μετάφραση είναι δική μου.

 

ΤΟ ΕΓΓΡΑΦΟ

0 Υποπρόξενος Καλοκαιρινός προς τον Πρόξενο Dickson

Ρέθυμνο 14/26 Νοεμβρίου 1866

Κύριε,

(...) Στις 5 τρέχοντος μηνός αποβιβάσθηκε ο νέος Διοικητής Σαντίκ Μπέης. Στις 6 έφτασε ο Μουσταφά Πασάς με 5000 έως 6000 στρατιώτες, οι οποίοι κατέλυσαν σε τζαμιά και αποθήκες. Από τα μεσάνυχτα της 7ης μέχρι το πρωί της 8ης τακτικός και άτακτος στρατός μετακινήθηκε περίπου 12 μίλια με κατεύθυνση προς το Αρκάδι όπου, καθώς λέγεται, υπήρχαν 400 επαναστάτες και 300 γυναικόπαιδα.

Η αρχή και το τέλος της έκθεσης Καλοκαιρινού
σε Αγγλική μετάφραση.

Ο αρχηγός τους Κορωναίος απουσίαζε στη Μονή Ασωμάτων προκειμένου να προδιαθέσει και προετοιμάσει τους Χριστιανούς για άμυνα απέναντι στους Τούρκους τους οποίους περίμεναν μετά την είδηση της άφιξης του Μουσταφά Πασά στο Ρέθυμνο.

Στη μάχη που άρχισε στο Αρκάδι αυτοί οι λίγοι επαναστάτες αμύνθηκαν ηρωικά και με μεγάλο πείσμα καθ' όλη τη διάρκεια της ημέρας της 8ης Νοεμβρίου. Το απόγευμα της ίδιας μέρας ο Μουσταφά Πασάς ζήτησε ενισχύσεις και δύο μεγάλα κανόνια από το Ρέθυμνο. Τα κανόνια έφτασαν σύντομα μέσω θαλάσσης στην πλησιέστερη προς το Μοναστήρι ακτή προκειμένου να μεταφερθούν από εκεί στο πεδίο της μάχης. Όλοι οι Τούρκοι του Ρεθύμνου που μπορούσαν να φέρουν όπλα κλήθηκαν να βοηθήσουν τον τακτικό στρατό.

Το πρωί της 9ης η μάχη ξανάρχισε με μεγαλύτερη μανία και ύστερα από περισσότε­ρες από 1000 βολές ο δυτικός τοίχος του μοναστηριού ερειπώθηκε και η Πύλη γκρεμίστηκε επιτρέποντας την είσοδο στους Τούρκους. Σ' αυτή τη φάση οι Χριστιανοί σκότωσαν όσους περισσότερους μπορούσαν πυροβολώντας από τις πολεμίστρες. Ξαφνι­κά δόθηκε φωτιά στην πυριτιδαποθήκη και μεγάλο μέρος του Μοναστηριού τινάχτηκε στον αέρα. Οι Τούρκοι που είχαν μπει στο Μοναστήρι χάθηκαν καθώς και όλοι οι Χριστιανοί με τις οικογένειές τους. Ακόμα χάθηκαν και 30 μοναχοί. Ο Ηγούμενος με τ' όνομα Γαβριήλ στην απελπισία του αυτοπυροβολήθηκε με μια πι­στόλα. Σαράντα τρεις άνδρες και εξήντα πέντε γυναικόπαιδα που ήταν σκορπισμένοι σε διάφορα σημεία της Μονής διασώθηκαν. Ήταν αξιοθρήνητοι στη συμφορά τους και στη δυστυχία τους. Καταριόταν την κακή τους τύχη που δεν τους επέτρεψε να έχουν την ίδια μοίρα μ' αυτούς που χάθηκαν. Αρκετοί απ' αυτούς ήταν τραυματισμένοι. Οι σαράντα αιχμάλωτοι μεταξύ των οποίων ήταν και τρεις ιερωμένοι, μετά από τρεις μέρες μεταφέρθηκαν στην πόλη του Ρεθύμνου δεμένοι με σχοινιά και σε άσχημη κατάσταση ρίχτηκαν στη φυλακή[2]. Τα γυναικόπαιδα, στην ίδια κατάσταση, συγκεντρώθηκαν στην εκκλησία του Ρεθύμνου[3] κάτω από αυστηρή επιτήρηση.

Μερικοί Χριστιανοί που βρέθηκαν εκεί υποχρεώθηκαν, ανάλογα με τις δυνάμεις τους, να προσφέρουν σ' αυτούς τους δυστυχείς και γυμνούς, ρούχα και λοιπές προμήθειες. Πέραν αυτού ο τοπικός Διοικητής ύστερα από διαταγή, καθώς λέγεται, του Μουσταφά Πασά, διέταξε να μοιραστούν σ' αυτούς τροφή, ρούχα και κουβέρτες. Όλοι οι Χριστιανοί και Τούρκοι έμειναν κατάπληκτοι από την αποφασιστικότητα και την επιμονή με την οποία μια χούφτα γενναίοι Χριστιανοί πολέμησαν απέναντι σ' έναν τόσο ισχυρό και πολυπληθή στρατό, προσθέτοντας συνάμα πως ποτέ δεν θυμούνται να έγινε τέτοια μάχη στην Κρήτη.

Οι απώλειες των Χριστιανών υπολογίζονται σε 350 νεκρούς, στους οποίους περιλαμβά­νονται 200 γυναικόπαιδα και των Τούρκων 400 με 500 νεκρούς και πολλούς περισσότε­ρους τραυματίες. Πάνω από το μισό Μοναστήρι ερειπώθηκε. Ο Ιερός Ναός καταστράφηκε. Οι Τούρκοι λεηλάτησαν ολοκληρωτικά το Μοναστήρι. Τα γειτονικά χωριά, λέγεται ότι πυρπολήθηκαν.

Ο Μουσταφά Πασάς με τον στρατό του βρίσκεται στο χωριό Μέση κοντά στο Αρκάδι. Έγραψε, όπως λένε, στις επαρχίες Μυλοποτάμου, Αμαρίου και Αγίου Βασιλείου, να προσκυνήσουν διότι αν δεν το πράξουν θα τους χτυπήσει. Μέχρι αυτή τη στιγμή δεν έχει γίνει γνωστή η απάντησή τους.

Χθες κυκλοφορούσε η φήμη ότι το Αμάρι θα προσκυνήσει καθώς και το ανατολικό μέρος της επαρχίας Ρεθύμνης. Σήμερα, λένε, ότι μόνο το μισό Αμάρι δέχθηκε να παραδοθεί και ότι ο Μουσταφά Πασάς ξεκίνησε εναντίον του Μυλοποτάμου. (…)

                Γ. Καλοκαιρινός

 

 

 

 

 (Δημοσιεύθηκε στην εφημ. Ρεθεμνιώτικα Νέα της 6/11/2021)

---

[1] Ο Γεώργιος Καλοκαιρινός ήταν ταυτόχρονα υποπρόξενος της Αγγλίας και της Ελλάδας στο Ρέθυμνο . Όσον αφορά την Αγγλία αναφερόταν στον Πρόξενο της Αγγλίας στα Χανιά C.H. Dickson, όσον αφορά την Ελλάδα αναφερόταν στον Πρόξενο της Ελλάδας στα Χανιά Ν. Σακκόπουλο. Είναι προφανές ότι τα ίδια έγραψε περίπου στην αναφορά του προς τον Ν. Σακκόπουλο (Βλ. Πρεβελάκης Ελευθέριος (επιμ.), Η Κρητική Επανάστασις 1866-1869 : εκθέσεις των εν Κρήτη προξένων της Ελλάδος, εν Αθήναις, Ακαδημία Αθηνών,  1967-1970).

[2] Στην εκκλησία του Αγίου Φραγκίσκου που τότε ήταν διοικητήριο και φυλακή.

[3] Εκκλησία των Εισοδίων της Παναγίας.

ΜΑΝΟΥΗΛ ΒΕΡΝΑΡΔΟΣ ο Κρης

 Μανουήλ Βερνάρδος ο Κρης

Το όνομα ─ Η καταγωγή

Ο Μανουήλ (Εμμανουήλ) Βερνάρδος (1777-1852) είναι τέκνο της Ρεθεμνιώτικης γης με ενεργό συμμετοχή τόσο στα προεπαναστατικά όσο και στα επαναστατικά και μετεπαναστατικά πράγματα της Ελλάδας (εικ. 1). Υπήρξε πολυσχιδής προσωπικότητα με μεγάλη πατριωτική δράση. Όμως ο σκοπός του παρόντος δημοσιεύματος δεν είναι να παρουσιάσει τη βιογραφία του Μ. Βερνάρδου, την οποία άλλωστε έχει κάνει εξαντλητικά ο εγγονός του Περικλής Ρεδιάδης[1], αλλά είναι να αποκαταστήσει δύο ανακρίβειες που η μια αφορά στο όνομα και η δεύτερη στην καταγωγή του.

Εικ. 1: Πορτραίτο του Μανουήλ
 Βερνάρδου, που δημοσίευσε
 ο εγγονός του Π. Ρεδιάδης

Το όνομα

Είναι προφανές ότι το όνομα Βερνάρδος είναι λατινογενές και απαντάται σε όλες σχεδόν τις χώρες της Δύσης, είτε ως βαπτιστικό είτε ως επώνυμο. Έτσι έχουμε στην Ιταλία και στις ισπανόφωνες χώρες τον τύπο Bernardo, ενώ στις αγγλόφωνες και γαλλόφωνες τον τύπο Bernard. Ακόμη και Άγιος Βερνάρδος υπάρχει, γνωστός σε εμάς από τα σκυλιά του.

Εδώ στην Ελλάδα απαντάται ως επώνυμο με τους τύπους Βερνάρδος, Βερνάδος και Βενάρδος με τα αντίστοιχά τους σε –άκης Βερναρδάκης, Βερναδάκης και Βεναρδάκης. Η αποβολή του ενός από τα δύο «ρ» στα επώνυμα  Βερνάδος και Βενάρδος είναι προφανές ότι οφείλεται στη δυσκολία εκφοράς δύο «ρ» σε δύο συνεχόμενες συλλαβές στην ίδια λέξη σε συνδυασμό με τα δυσπρόφερτα «ρν» και «ρδ». Ο ορθός τύπος Βερνάρδος είναι γενικά ο πιο συνήθης, όμως στην περιοχή του Ρεθύμνου απαντάται ικανός αριθμός και του τύπου Βερνάδος.

Εικ. 2: Η λανθασμένη πινακίδα

Γνωρίζοντας ότι ο Μανουήλ Βερνάρδος χρησιμοποιούσε τον ορθό τύπο του ονόματός του, με ξένισε το γεγονός ότι η αγαπητή μου Εύα Λαδιά χρησιμοποίησε σε πρόσφατο δημοσίευμά της τον τύπο Βερνάδος[2] και μάλιστα στον τίτλο. Γνωρίζοντας επίσης ότι η κ. Λαδιά είναι  πολύ προσεκτική στα κείμενά της, έψαξα λίγο περισσότερο το θέμα και διαπίστωσα ότι με το δίκιο της χρησιμοποίησε τον λανθασμένο τύπο Βερνάδος. Επισκέφθηκα τον δρόμο, στον οποίο ο Δήμος έχει δώσει το όνομα του Βερνάρδου (Για όσους δεν το γνωρίζουν είναι ο δρόμος που βρίσκεται το Ωδείο και το Ιστορικό και Λαογραφικό Μουσείο και ο οποίος ενώνει την πλατεία Τίτου Πετυχάκη με την οδό Νικηφόρου Φωκά) και διαπίστωσα ότι στις πινακίδες οδοσήμανσης αναγράφεται  ο λανθασμένος τύπος του ονόματος, όπως φαίνεται και στη φωτογραφία που δημοσιεύω εδώ (εικ. 2). Επειδή η λανθασμένη αναγραφή του ονόματος ήταν πιθανό να οφειλόταν σε λάθος του επιγραφοποιού αποφάσισα να ψάξω βαθύτερα το θέμα. Κατέφυγα στο αρχείο των αποφάσεων του Δημοτικού Συμβουλίου[3] και βρήκα ότι με την απόφαση 109 (27-8-1956) η οδός Κολοκοτρώνη μετονομάστηκε σε Μανουήλ Βερνάδου (εικ. 3). 

Εικ. 3: Λεπτομέρεια της απόφασης μετονομασίας

Επομένως με βάση αυτήν την απόφαση και οι πινακίδες του δρόμου είναι σωστές και η Εύα Λαδιά είναι σωστή και ο αείμνηστος Αντώνης Τζανιδάκης στα Ρεθυμνοδωνυμικά[4] του είναι σωστός. Η απόφαση όμως στην οποία στηρίχτηκαν όλοι είναι λάθος. Ίσως ο εισηγητής ή ο πρακτικογράφος έγραψε λάθος το όνομα και έκτοτε παρέμεινε έτσι.

Εικ. 4: Η υπογραφή του
Βερνάρδου σε ψήφισμα
 της Γ΄ Εθνοσυνέλευσης
στην Τροιζήνα το 1827.

 Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι πρέπει να μείνει έτσι εσαεί. Θα πρέπει να γίνει διόρθωση η οποία δεν νομίζω ότι θα έχει ιδιαίτερο οικονομικό και γραφειοκρατικό κόστος.

Ο Μανουήλ Βερνάρδος πουθενά δεν αναφέρεται ως Βερνάδος ούτε στη βιογραφία του Ρεδιάδη ούτε στις εγκυκλοπαίδειες. Κυρίως όμως, ούτε ο ίδιος χρησιμοποίησε ποτέ το επώνυμο Βερνάδος. Στο πλήθος των κειμένων, που φέρουν την υπογραφή του υπογράφει ως Βερνάρδος. Στα επισημότερα έγγραφα που φέρουν την υπογραφή του, δηλαδή στα ψηφίσματα των δύο εθνοσυνελεύσεων που πήρε μέρος ως αντιπρόσωπος της Κρήτης, δηλαδή σ’ αυτήν Τροιζήνας το 1827 και αυτήν του Άργους το 1829, υπογράφει ως Μ. Βερνάρδος (εικ. 4).

Η καταγωγή

Ο Ρεδιάδης, που είναι η κύρια πηγή των βιογραφικών πληροφοριών για τον Βερνάρδο, αναφορικά με τον τόπο γέννησής του αναφέρει επί λέξει: «Ο Μανουήλ Ι. Βερνάρδος εγεννήθη εν Ρεθύμνη…». Αυτή η βεβαιότητα, που εκφράζεται μέσα από αυτήν την κατηγορηματική δήλωση, δεν στηρίζεται σε κάποιο απτό στοιχείο, αλλά σε ένα συλλογισμό χωρίς βάση. Ότι δηλαδή οι Βερνάρδοι ήταν οικογένεια ευγενών και ως τέτοια δεν καταγόταν από χωριό αλλά από το Ρέθυμνο που ήταν το κέντρο των ελληναρχόντων και της παιδείας στην Κρήτη, επομένως και ο  Μανουήλ Βερνάρδος, ως γόνος μια τέτοιας οικογένειας, καταγόταν από την πόλη του Ρεθύμνου! Νομίζω ότι κάτι τέτοιο δεν μπορεί να σταθεί ως ιστορικό επιχείρημα. Αντίθετα αρκετά στοιχεία δείχνουν ότι πέρασε τα παιδικά του χρόνια και έμαθε τα πρώτα γράμματα στην επαρχία Αμαρίου δίπλα στον πατέρα του που ήταν ιερωμένος και στον θείο του Επίσκοπο Λάμπης Μεθόδιο Συλιγάρδο, ο οποίος κατακρεουργήθηκε από τους Τούρκους το 1793 παρουσία του Μανουήλ. Επομένως το πιο πιθανό είναι ο Μανουήλ Βερνάρδος να γεννήθηκε σε κάποιο χωριό της επαρχίας Αμαρίου, με τους περισσότερους μελετητές να υιοθετούν την άποψη ότι γεννήθηκε στο Νευς Αμάρι.

·         Η Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια[5] του Ρεθεμνιώτη Παύλου Δρανδάκη στο λήμμα Βερνάρδος Μανουήλ, το οποίο υπογράφει ο ιστορικός Β.Β.Σ. (Βασίλειος Βλ. Σφυρόερας) αναφέρει ως τόπο γέννησης το Ρέθυμνο προφανώς αντιγράφοντας τον Ρεδιάδη, τον οποίο αναφέρει πρώτο στη βιβλιογραφία που ακολουθεί το λήμμα.

·         Ο καλός κρητολόγος αείμνηστος Ελευθέριος Πλατάκης σε δημοσίευμά του στο περιοδικό «Αμάλθεια» του Λασιθίου[6] πολύ λογικά, αφού δεν προκύπτει από πουθενά ο ακριβής τόπος γέννησης, αναφέρει ότι «εγεννήθη εις το Ρέθυμνον (την πόλιν ή εις χωρίον της επαρχίας Αμαρίου…)».

·         Ο Ανδρέας Νενεδάκης σε δημοσίευμά του το 1984 με τίτλο «Μανουήλ Ι. Βερνάρδος από το Νεφς Αμάρι»[7], σπεύδει από τον τίτλο του κειμένου του να μας διαβεβαιώσει ότι ο Βερνάρδος γεννήθηκε στο Νευς Αμάρι, χωρίς και αυτός να τεκμηριώνει αυτόν το ισχυρισμό.

·         Ο καθηγητής Αλέξης Πολίτης σε ανακοίνωσή του στο Ζ΄ Κρητολογικό Συνέδριο[8], δεν αναφέρει τόπο γέννησης του Μ. Βερνάρδου, αποφεύγοντας να υιοθετήσει το κείμενο Ρεδιάδη, το οποίο κατά τη γνώμη του «χρειάζεται προσοχή σε αρκετά σημεία».

·         Τον Αύγουστο του 1995 πραγματοποιήθηκε στο Νευς Αμάρι ομιλία για τη ζωή και το έργο του Μανουήλ Βερνάρδου με ομιλητή τον φιλόλογο Μιχάλη Τρούλη[9]. Ο ομιλητής, στο σημείο που αναφέρεται στη γέννηση του Βερνάρδου δηλώνει ρητά και κατηγορηματικά ότι «γεννήθηκε στο Νεφς Αμάρι Ρεθύμνου το 1777», χωρίς όμως να μας λέει από πού αντλεί την πληροφορία.

Εικ. 5: Η πρώτη έκδοση
 της συλλογής Φωριέλ.

·         Η Εύα Λαδιά στο δημοσίευμά της, που αναφέρθηκε στην αρχή, συντάσσεται με την άποψη ότι γεννήθηκε στο Νευς Αμάρι, χωρίς όμως να τεκμηριώνει αυτήν την άποψη.

Το 2003 ο Στέργιος Μανουράς, ο οποίος επί πολλά χρόνια ασχολείται με την επανάσταση του 1821 και ιδιαίτερα με τον Μανουήλ Βερνάρδο, παρουσιάζει μια καινοφανή άποψη, αναφορικά με τον τόπο γέννησης του Βερνάρδου. Συγκεκριμένα δημοσιεύει στο περιοδικό Κρητολογικά Γράμματα[10] μικρές βιογραφίες 105 Ρεθεμνιωτών λογίων, όπου πρώτος είναι ο Μ. Βερνάρδος με τόπο γέννησης το Αποσέτι (Πετροχώρι) Αμαρίου. Την άποψη αυτή την υιοθετεί ο αείμνηστος Γ.Π. Εκκεκάκης στους «Ρεθεμνιώτες»[11] του, όπου στο λήμμα Βερνάρδος Μανουήλ αναφέρει ως τόπο γέννησης το Αποσέτι. Την απορία για το πώς προέκυψε ξαφνικά το Αποσέτι ως τόπος γέννησης του Βερνάρδου μας λύνει ο ίδιος ο Στέργιος Μανουράς στο άρθρο του «Στιχουργήματα του Μανουήλ Βερνάρδου…», που δημοσίευσε το 2019 στον τιμητικό τόμο για τον Σταμάτη Αποστολάκη[12]. Εκεί, ανάμεσα σε άλλα στιχουργήματα του Βερνάρδου, αναφέρεται και στην έμμετρη ιστορία του Γιώργη Βέργα (Σκατόβεργα), όπου στην τελευταία στροφή του ποιήματος δηλώνεται ποιος είναι ο ποιητής:

…Υἱός τοῦ παππᾶ Ἱερώνυμου, Σετιανός Μανόλης,

χαρκιώτης εἶν’ ὁ ποιητής τῆς ἱστορίας όλης.

Εικ. 6: Η εκδοχή Φωριέλ

Το ποίημα δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά από τον Γάλλο Claude Fauriel το 1825[13](εικ. 5&6). Ο πρώτος που πρόσεξε τη σχετική περικοπή ήταν ο Ν.Β. Τωμαδάκης, ο οποίος όμως σε σχετικό άρθρο του το 1980, διαβάζει και ερμηνεύει εντελώς λανθασμένα αυτούς τους δύο τελευταίους στίχους του ποιήματος. Αποδίδει την πατρότητα του ποιήματος σε αγράμματο λυράρη ονόματι Μανόλης Χαρκιώτης με καταγωγή από τη Σητεία[14].

Ο Στ. Μανουράς παραθέτει και άλλη μια παραλλαγή του ποιήματος του Βερνάρδου για τον Γιώργη Βέργα, η οποία προέρχεται από το αρχείο του Παύλου Βλαστού, και η οποία είναι ακόμη πιο σαφής για το ποιός είναι και από πού είναι ο ποιητής[15]:

Ὁ γυιός Παπᾶ Ἱερώνυμου Ἀποσετιανός Μανώλης,

Βερνάρδος εἶν’ ὁ ποιητής τῆς ἱστορίας ὅλης.

Ἐν Βενετίᾳ 1824 Φεβρουαρίου 10 (εικ.7).

Εικ. 7: Η εκδοχή Π. Βλαστού

 Οι μικρές διαφορές μεταξύ των δύο κειμένων (του Φωριέλ και του Βλαστού), στους δυο ακροτελεύτιους στίχους του ποιήματος, κατά τη γνώμη μου οφείλονται στο γεγονός ότι ο Βερνάρδος ήθελε να διατηρήσει την ανωνυμία του στο κείμενο που έδωσε στον Fauriel, και στη θέση του επωνύμου Βερνάρδος έβαλε τη λέξη χαρκιώτης, που κατά τη γνώμη μου σημαίνει αυτόν που ασχολείται με τα χάλκινα τυπογραφικά στοιχεία και κατ’ επέκταση τον τυπογράφο. Σε κάθε περίπτωση προκύπτει σαφώς, κατά ρητή δήλωση του ίδιου του Βερνάρδου ότι ο τόπος γέννησής του είναι το Αποσέτι.

(Δημοσιεύθηκε στην εφ. Ρεθεμνιώτικα Νέα την 25/10/2021).

---

[1] Π. Ρεδιάδης, «Μανουήλ Βερνάρδος ο Κρης», Επετηρίς Εταιρείας Κρητικών Σπουδών, τομ. Α΄(1938), σ. 62-116.

[2] Εύα Λαδιά, «Μανουήλ Βερνάδος: Θυσίασε τα πάντα για την ελευθερία», Ρεθεμνιώτικα Νέα, 9/9/2021, σ. 6.

[3] Ευχαριστώ την κ. Γαργερού που πρόθυμα μου χορήγησε ηλεκτρονικά τη σχετική απόφαση.

[4] Ενιαίο Πολυκλαδικό Λύκειο Ρεθύμνου, Ρεθυμνοδωνυμικά … κάθε δρόμος και μια ιστορία, Ρέθυμνο 1992, σ. 48-49.

[5] Δρανδάκης Παύλος, ΜΕΕ Συμπλήρωμα, τομ. Β΄, σ. 17.

[6] Πλατάκης Ελευθέριος Κ., «Η υπό του Μανουήλ Βερνάρδου του Κρητός μετάφρασις έργου περί Κρήτης του Olfert Dapper», Αμάλθεια, τόμ. Ζ΄, τχ. 29 (1976), σ. 257-271.

[7] Νενεδάκης Ανδρέας, «Μανουήλ Ι. Βερνάρδος από το Νεφς Αμάρι», Εφημ. Αμαριώτικη Φωνή Αθηνών, φ. 18/Απρίλιος-Μάιος 1984.

[8] Πολίτης Αλέξης, «Ο Μ. Βερνάρδος και η συμβολή του στη συλλογή του Φοριέλ», Πεπραγμένα Ζ΄ Διεθνούς Κρητολογικού Συνεδρίου, Τομ. Γ1, Ρέθυμνο 1995, σ. 431-447.

[9] Εφημ. Ελευθερία Ρεθύμνης, φ. 10-9-1995, σ. 24.

[10] Μανουράς Στέργιος Μιχ., «Μνήμη εκατόν πέντε Ρεθυμνίων κρητολόγων και λογίων», Κρητολογικά Γράμματα, τ. 18 (2002/2003), σ. 303-344.

[11] Εκκεκάκης Γ.Π., Ρεθεμνιώτες που πέρασαν αφήνοντας ίχνη, Ρέθυμνο 2010.

[12] Μανουράς Στέργιος Μιχ., «Στιχουργήματα του Μανουήλ Βερνάρδου δημοσιευμένα από το 1814 έως το 1846» στο Εγκώμιον Σταμάτη Αποστολάκη, Χανιά 2019, σ. 206-219.

[13] Fauriel C., Chants populaires de la Grèce moderne …, τ. 2, Παρίσι, 1825, σ. 366.

[14] Τωμαδάκης Ν.Β., «Η ρίμα του Γιώργη Βέργα από έναν αγράμματον λυράρην», Αμάλθεια, τχ. 42 (1980), σ. 71-75.

[15] Αρχείο Παύλου Γ. Βλαστού, τ.15, σ. 557-561, Ιστορικό Αρχείο Κρήτης, Χανιά.