ΠΡΩΤΟΣΕΛΙΔΑ ΕΛΛΗΝΟΦΩΝΩΝ ΕΦΗΜΕΡΙΔΩΝ ΤΟΥ 1866 ΓΙΑ ΤΟ ΑΡΚΑΔΙ

 ΕΚΘΕΣΗ

«ΠΡΩΤΟΣΕΛΙΔΑ ΕΛΛΗΝΟΦΩΝΩΝ ΕΦΗΜΕΡΙΔΩΝ ΤΟΥ 1866 ΓΙΑ ΤΟ ΑΡΚΑΔΙ»

(Για τα 160 χρόνια από το Ολοκαύτωμα)

 

Η Βιβλιοθήκη μας κάτω από την καθοδήγηση του άξιου προέδρου της, με τη συμβολή του εκλεκτού προσωπικού της και με την πολύτιμη βοήθεια των εθελοντών της, έχει αναδειχθεί σε έναν από τους πιο δραστήριους -αν όχι στον πιο δραστήριο- φορείς πολιτισμού στην πόλη μας.

Στα πλαίσια αυτής της δραστηριότητας συμμετέχει στον εορτασμό των 160 χρόνων από την ολοκαύτωση του Αρκαδίου με ομιλία και μια έκθεση από πρωτοσέλιδα εφημερίδων εκείνων των ημερών. Στην Έκθεση περιλαμβάνονται 35 πρωτοσέλιδα εφημερίδων που κυκλοφορούσαν όταν έγινε το Ολοκαύτωμα του Αρκαδίου. Πρόκειται μόνο για ελληνόγλωσσες εφημερίδες της τότε Ελληνικής επικράτειας, αλλά και μερικές του εξωτερικού. Οι εφημερίδες της Έκθεσης καλύπτουν την περίοδο από τον Αύγουστο του 1866 μέχρι τον Γενάρη του 1867. Συγκεκριμένα πρόκειται για δεκαέξι πρωτοσέλιδα εφημερίδων των Αθηνών, δώδεκα εφημερίδων επαρχιακών πόλεων της τότε ελεύθερης  Ελλάδας, δύο της Τεργέστης, τριών της Κωνσταντινούπολης και μιας της Σμύρνης. Σε αρκετές από τις εφημερίδες της έκθεσης, η αναφορά τους στα γεγονότα του Αρκαδίου γίνεται στις εσωτερικές σελίδες και δεν υπάρχει στην πρώτη σελίδα, γι’ αυτό μην απορήσετε αν δεν δείτε την είδηση στην πρώτη σελίδα.

Εκείνη την εποχή τα νέα δεν κυκλοφορούσαν ούτε εύκολα ούτε γρήγορα. Ειδικά η Κρήτη, απομονωμένη ως νησί και κάτω από ένα καθεστώς βάρβαρο και τεχνολογικά καθυστερημένο, δεν είχε τη δυνατότητα γρήγορης επικοινωνίας με τον έξω κόσμο. Ειδικά σε επαναστατικές περιόδους, όπως αυτή της Μεγάλης Κρητικής Επανάστασης του 1866, η επικοινωνία γινόταν ακόμη δυσκολότερη. Η μόνη δυνατότητα επικοινωνίας με τον έξω κόσμο, και αυτή με πολλές δυσκολίες και πολλούς κινδύνους, ήταν αυτή των επιστολών. Συγκεκριμένα επιστολές -ανώνυμες για ευνόητους λόγους- στέλνονταν με τα πλοία της ακτοπλοΐας, ένα αυστριακών συμφερόντων και ένα ελληνικών, τα οποία παράλληλα με τη μεταφορά επιβατών, εκτελούσαν και ταχυδρομική υπηρεσία. 

Έτσι τα νέα για τα συμβαίνοντα στο νησί έφταναν με μεγάλη καθυστέρηση στην ελεύθερη Ελλάδα και από εκεί στον υπόλοιπο κόσμο. Πρώτοι σταθμοί υποδοχής των ειδήσεων ήταν η Σύρος και ο Πειραιάς. Κατά συνέπεια οι ειδήσεις για την πορεία της Επανάστασης πρωτοδημοσιεύονταν  σε  εφημερίδες της Σύρου και της Αθήνας και από εκεί αναδημοσιεύονταν στις υπόλοιπες. Έτσι, αφού οι πηγές είναι κατά βάση οι ίδιες, η αναδημοσίευση τους είναι σχεδόν πανομοιότυπη με μικρές παραλλαγές.  Η πρώτη, πολύ συγκεχυμένη, αναφορά στο Αρκαδικό δράμα γίνεται στο φύλλο της 14^ης Νοεμβρίου της Αθηναϊκής εφημερίδας «Αιών», δηλαδή σχεδόν μια εβδομάδα μετά τα γεγονότα και κατόπιν άρχισε η αναπαραγωγή της είδησης και από άλλες εφημερίδες.

Πρέπει να σημειώσουμε ότι το σύνολο των εφημερίδων της Ελληνικής επικράτειας εκείνης της εποχής, είχε ταχθεί αναφανδόν στο πλευρό των Κρητικών και τους ενθάρρυνε με κάθε τρόπο στον Αγώνα τους. Επίσης συγκινητική ήταν η κινητοποίηση των απανταχού Ελλήνων υπέρ του αγώνα της Κρήτης και η ενίσχυσή του με κάθε τρόπο. Την ίδια στάση κράτησαν και οι δυο ελληνόφωνες εφημερίδες της Τεργέστης, η Ημέρα και η Κλειώ, οι οποίες περιλαμβάνονται στην Έκθεση. Η θέση των ελληνόφωνων εφημερίδων της Κωνσταντινούπολης και της Σμύρνης ήταν δύσκολη και η στάση τους αμήχανη. Από τη μια ενδόμυχα ήταν είναι υπέρ της Κρητικής Επανάστασης και από την άλλη έπρεπε να τηρούν κάποια προσχήματα για να αποφύγουν τις διώξεις της Τουρκικής Κυβέρνησης. Έτσι κρατούν μια κάπως αποστασιοποιημένη στάση απέναντι στην Κρητική Επανάσταση και μιλούν για την ανάγκη καταλλαγής και ησυχίας.

Οι Ευρωπαϊκές και Αμερικανικές εφημερίδες, οι οποίες δεν περιλαμβάνονται στην Έκθεση, κατά κανόνα τηρούν φιλελληνική στάση με τη θλιβερή εξαίρεση δύο Γαλλικών εφημερίδων (Μηνύτωρ (Le Moniteur) και Πατρίς (La Patrie)). Το φαινόμενο αυτό της συμπάθειας και της φιλικής στάσης απέναντι στην Κρητική επανάσταση εντείνεται μετά το ολοκαύτωμα του Αρκαδίου και εκφράζεται ανοιχτά η υποστήριξη στον αγώνα της Κρήτης τόσο από τον Ευρωπαϊκὀ Τύπο όσο και από την κοινή γνώμη της Ευρώπης.

Όμως εκεί που προκάλεσε τεράστια συγκίνηση και μεγάλη κινητοποίηση υπέρ των Κρητών, ήταν ο ελληνικός χώρος. Πολλές εκδηλώσεις συμπαράστασης έλαβαν χώρα σε διάφορες Ελληνικές πόλεις με προεξάρχουσα, βέβαια, την Αθήνα. Πολλά μνημόσυνα των πεσόντων στο Αρκάδι έγιναν στην μικρή ελεύθερη Ελλάδα με πρώτο εκείνο που έγινε στην Αθήνα στις 18 Δεκεμβρίου 1866 στον μητροπολιτικό ναό Αθηνών, που τότε ήταν ο ναός της Αγίας Ειρήνης στην οδό Αιόλου.

Επίσης πολλές εκδόσεις ακολούθησαν το Ολοκαύτωμα. Θα σας αναφέρω ενδεικτικά μόνο το παράδειγμα της Κεφαλονιάς, όπου εκδόθηκαν μέσα σε τέσσερα χρόνια, δηλαδή από το 1866 μέχρι το 1870 εννέα βιβλία για το Αρκάδι και την Κρητική Επανάσταση, από τα οποία τα πέντε  το 1866 δηλαδή ουσιαστικά μέσα στον Δεκέμβρη του 1866!!!

Πριν κλείσω θέλω να κάνω μια ξεχωριστή αναφορά στην εφημερίδα «Κρήτη» που έχει υπότιτλο «Ελευθερία ή Θάνατος».

Όλες οι εφημερίδες της Έκθεσης εκδίδονταν και κυκλοφορούσαν εκτός Κρήτης. Μοναδική εξαίρεση είναι η εφημεριδούλα αυτή, μικρού σχήματος, δίστηλη και δίφυλλη. Ήταν η εφημερίδα της Επανάστασης. Τυπωνόταν σε σπηλιές στον ορεινό Αποκόρωνα, σε μικρό κινητό τυπογραφείο με τυπογράφους τον Αθηναίο  Ηλία Μανιό και τον Ρεθεμνιώτη Στυλιανό Καλαϊτζάκη, τη μεγαλύτερη μορφή της Ρεθυμνιώτικης εφημεριδογραφίας.

Νομίζω ότι αξίζει να πούμε δυο λόγια γι’ αυτό το τυπογραφείο. Το 1841 το έφερε στην Κρήτη για τις ανάγκες της όχι και τόσο επιτυχημένης επανάστασης των αδελφών Χαιρέτη, ο συμπατριώτης μας ευπατρίδης Εμμανουήλ Βυβιλάκης. Το εγκατέστησε στον Βαφέ Αποκορώνου, όπου τύπωσε μερικά φύλλα της επαναστατικής εφημερίδας την οποία ονόμασε «Ραδάμανθυς». Μετά την αποτυχία της επανάστασης το τυπογραφείο παρέμεινε κρυμμένο στην Κρήτη και τέθηκε πάλι σε λειτουργία κατά την επανάσταση του 1866.

Ο Βυβιλάκης, μετά την αποτυχία της επανάστασης του 1841, επέστρεψε στην Αθήνα όπου συνέχισε να εκδίδει μέχρι το θάνατό του την εφημερίδα «Ραδάμανθυς», η οποία υπάρχει στην έκθεση. Είχε κοντά του τον ανεψιό του Στυλιανό Καλαϊτζάκη στον οποίο έμαθε την τέχνη του τυπογράφου και όταν ξέσπασε η επανάσταση τον έστειλε στην Κρήτη να βοηθήσει με το μικρό τυπογραφείο που είπαμε πιο πάνω. Μαζί του ο έμπειρος Αθηναίος τυπογράφος Ηλίας Μανιός. Τύπωναν, εκτός από την εφημερίδα τις προκηρύξεις και ανακοινώσεις της επαναστατικής συνέλευσης των Κρητών. Δεν γνωρίζουμε ακριβώς πόσα φύλλα της εφημερίδας τύπωσαν. Πάντως από όσα έχουν διασωθεί το τελευταίο φέρει αριθμό 7 και ημερομηνία 15 Φεβρουαρίου 1867. Εντυπωσιάζει το γεγονός ότι στον κολοφώνα της εφημερίδας γράφουν φαρδιά πλατιά τα ονόματά τους: Οι τυπογράφοι Ηλίας Μανιός και Στυλιανός Καλαϊτζάκης.

Με την ευκαιρία να αναφέρω ότι ο Στυλιανός Καλαϊτζάκης μετά τον θάνατο του θείου του το 1880 και το επακόλουθο κλείσιμο του «Ραδάμανθυ» επέστρεψε στο Ρέθυμνο, όπου έναν χρόνο μετά εξέδωσε την πρώτη Ρεθεμνιώτικη εφημερίδα με τίτλο «Νέος Ραδάμανθυς» προς τιμήν του «Ραδάμανθυ» των Αθηνών.

Ευχαριστώ

(Ομιλία του Γιάννη Παπιομύτογλου στα εγκαίνια της Έκθεσης στη Δ.Κ. Βιβλιοθήκη Ρεθύμνης στις 2 Νοεμβρίου 2026).