ΣΤΙΣ ΝΕΕΣ ΦΩΚΙΕΣ ΤΟΥ 1866

Στις Νέες Φώκιες του 1866

Του Γιάννη Ζ. Παπιομύτογλου

Αναδιφώντας ελληνόφωνες εφημερίδες της Τουρκίας του έτους 1866, στην προσπάθειά μου να τεκμηριώσω την εισήγησή μου στην ημερίδα «Μαρτυρίες για τη Μονή Αρκαδίου», η οποία έγινε στα πλαίσια του εορτασμού των 150 χρόνων από την Ολοκαύτωση του Αρκαδίου, εντόπισα μιαν επιστολή που απευθυνόταν στην εφημερίδα «Αμάλθεια» της Σμύρνης και είχε αποσταλεί από τις Νέες Φώκιες της Μικράς Ασίας. 

Το φύλλο της Αμάλθειας, στο οποίο δημοσιεύθηκε η επιστολή.

Επειδή έχω καταγωγή από το συγκεκριμένο μέρος, τόσο από πατέρα όσο και από μητέρα, η ανακάλυψη αυτή μου προξένησε μεγάλη συγκίνηση. Ήταν η πρώτη φορά στη ζωή μου που έβλεπα ένα τόσο παλιό κείμενο από τον απώτερο τόπο καταγωγής μου. Επειδή, επίσης, η μεγάλη πλειονότητα των Μικρασιατών που ήλθαν στο Ρέθυμνο είναι από τις Νέες Φώκιες, θεώρησα πως θα τους ενδιέφερε ένα τέτοιο ντοκουμέντο, γι αυτό και το αναδημοσιεύω.

Γράφει λοιπόν η εφημερίδα Αμάλθεια[i] της 6^ης  Ιουνίου 1866:

Ἐκ Νέων Φωκῶν γράφουσι πρός ἡμᾶς τά ἑξῆς παράδοξα:

Πρό πολλῶν ἤδη ἐτῶν ἡ πόλις ἡμῶν καί ἅπασα ἡ περίχωρος καταθλίβεται παρά τινος ἀλιτηρίου γυναικός, Σεβαστῆς Γιαμπαστῆς ὀνομαζομένης, ἥτις ἀφοῦ τήν νεανικήν της ἡλικίαν διῆλθεν ἐν πλήρει ἀσωτίᾳ εἰς τό γῆρας της ἤδη παρεδόθη ὅλη εἰς τήν κλοπήν, εἰς τήν ὁποίαν καί εὐδοκίμησεν οὐκ ὀλίγον. Διότι κατά πᾶσαν σχεδόν μέσην νύκτα ἐπαρουσιάζετο γυμνή εἰς τάς ὁδούς τῆς πόλεως, καί φοβίζουσα διά τοῦ τρόπου τούτου τούς ἁπλούς συμπολίτας μου, οὕς κατά τύχην ἀπαντοῦσεν, ἤνοιγεν ἐργαστήρια, οἰκίας κτλ. καί ἔκλεπτε πάντα τά ἐν αὐτοῖς. Ἡ ἀρχή τῆς πόλεως συλλαβοῦσα αὐτήν πολλάκις, δέν ἔλειψεν ἀπό τοῦ νά τήν νουθετήσῃ καί παιδεύσῃ πολλάκις αὐστηρῶς, ἀλλ᾿ ἡ παράνομος οὐκ ἠβουλήθη συνιέναι· διό καί πρός σωφρονισμόν ἐστάλη πρό τινων ἐτῶν εἰς τό φρενοκομεῖον, ἀλλ᾿ ἡ πανοῦργος ἐδραπέτευσεν ἐκεῖθεν μετ᾿ οὐ πολλάς ἡμέρας. Σήμερον δέ μή δυναμένη νά ἐκτελῇ μόνη τούς σκοπούς της, λαμβάνει βοηθόν τόν μεγαλήτερον υἱόν της Κυριαζήν, ὅν πρό καιροῦ ἐδίδαξεν ὅλους τούς τρόπους τῆς κλοπῆς καί ἀμφότεροι δέν παύουν ν᾿ ἀνοίγωσιν ἀπό καιρόν εἰς καιρόν ἐργαστήρια, οἰκίας καί ἀποθήκας, καί νά κλέπτωσιν ὅ,τι εὕρωσι.

Οβολός της Αγίας Ειρήνης. Μεσαιωνικό νόμισμα της Ν. Φώκαιας.

Περί τάς ἀρχάς τοῦ παρελθόντος Μαρτίου ὁ υἱός ἐξαπατᾷ ἕνα τῶν νέων μας καί ἔρχεται μετ᾿ αὐτοῦ διά νυκτός εἰς τήν ἀγοράν καί ἀνοίγουν ἐν μιᾷ νυκτί δύο ἐργαστήρια καί ἀφαιρέσαντες τρεῖς περίπου χιλιάδας γροσίων καί ἕν ζεῦγος ψελλίων[ii] χρυσῶν, ἀνεχώρησαν τήν αὐτήν νύκτα εἰς τάς Παλαιάς Φώκας. Τήν κλοπήν ταύτην μαθών τήν πρωΐαν ὁ ἔντιμος ἐθνάρχης ἡμῶν κ. Γεώργιος Ἐμμανουήλ ἔπεμψεν ἀμέσως χωροφύλακας πρός καταδίωξιν τῶν κλεπτῶν, οὕς καί συνέλαβον μετ᾿ ὀλίγας ὥρας καί ἔθεσαν ὑπό κράτησιν. Περί δέ τήν τετάρτην ὥραν τῆς νυκτός τῆς αὐτῆς ἡμέρας ἔρχεται ὁ ἄξιος οὗτος ἐθνάρχης εἰς τάς φυλακάς καί λαβών τόν ἐξαπατηθέντα νέον, τόν φέρει εἰς τήν οἰκίαν του καί ἐκεῖ τόν καταπείθει καί ὁμολογεῖ τά πάντα, λέγων ὅτι ἠπατήθη ἀπό τόν Κυριαζήν καί ὑπῆγαν καί ἀφῄρεσαν τά εἰρημένα χρήματα καί τά ψέλλια, ὅτι εἶχον σκοπόν ν᾿ ἀνοίξωσι καί ἄλλα ἐργαστήρια καί τέλος τήν νύκτα τοῦ Μεγάλου Σαββάτου νά βάλουν πῦρ εἰς τρία κεντρικά μέρη τῆς μικρᾶς ἡμῶν πόλεως. Μετά ταῦτα ἠρώτησεν ὁ ἐθνάρχης τί ἔκαμαν τά χρήματα καί ποῦ τά ἔχουν· καί ἐπειδή ὁ νέος εἶπεν ὅτι μέρος αὐτῶν ἔχουν κρυμμένα εἰς τούς πρόποδας ἑνός πλησιοχώρου λόφου και τά λοιπά εἰς τάς Παλαιάς Φώκας, παραλαμβάνει αὐτόν καί τόν κλητῆρα τοῦ κοινοῦ μας καί ἔρχονται καί οἱ τρεῖς εἰς τόν ὡρισμένον τόπον περί τάς  πέντε ὥρας τῆς νυκτός καί σκάπτοντες εὑρίσκουν τά χρήματα. Τήν ἐπαύριον δέ παραλαμβάνει καί πάλιν αὐτόν ὁ ἔντιμος ἐθνάρχης ἡμῶν καί προσέτι τόν ἄνθρωπον ἀπό τοῦ ὁποίου τό  ἐργαστήριον ἐκλάπησαν τα χρήματα καί πηγαίνουν εἰς τάς Παλαιάς Φώκας καί ἐκεῖ εὑρίσκουν τά ἐπίλοιπα, ὡς καί τά ψέλλια, ἐκ τῶν χρημάτων ὅμως λείπουν τινά, τά ὁποῖα οἱ κακοῦργοι ἐξώδευσαν πρίν συλληφθῶσιν. Ἐπιστρέψας δ᾿ ἔφερεν ὁ ἐθνάρχης τόν εἰρημένον νέον ἐνώπιον τοῦ δικαστηρίου, ἔνθα ὡμολόγησε τ᾿ ἀνωτέρω παρόντος καί  τοῦ Κυργιαζῆ, ὅστις βλέπων ὅτι ἦτον ἀδύνατον πλέον νά κρυβῇ, ὡμολόγησε καί αὐτός τό ἔγκλημά του καί οὕτως ἐρρίφθησαν ἀμφότεροι εἰς τά δεσμά. Ἡ μήτηρ ὅμως τοῦ Κυργιαζῆ πρός ἐκδίκησιν λαμβάνει νέον τινά καί ἔρχεται μετ᾿ αὐτοῦ διά νυκτός είς ἕνα τῶν κήπων τοῦ ἐθνάρχου καί κατακόπτει ὅλας τάς ἐν αὐτῷ πορτοκαλέας καί λεμονέας. Ἡ ἀλιτήριος δέν ἠρκέσθη εἰς τοῦτο μόνον, ἀλλά τήν ἀκόλουθον νύκτα λαμβάνει τόν αὐτόν νέον καί ἕτερόν τινα Πέτρον Φουμελιώτην καί ἔρχεται μετ᾿ αὐτῶν εἰς τήν οἰκίαν τοῦ ἐντίμου ἐθνάρχου καί στήσαντες κλίμακα ἀναβαίνουν καί ἀνοίγουν ἕνα τῶν παραθύρων, ὅπόθεν εἰσελθοῦσα ἡ γυνή κατέβη καί ἤνοιξε τήν ἔξωθεν θύραν (ἵνα ἐν περιπτώσει ἀνάγκης ἦναι ἐλευθέρα ἡ ἔξοδος) καί εἰσήγαγε καί τούς δύο ὀπαδούς της. Εἰς τό ἄνοιγμα ὅμως τῆς θύρας κατ᾿ εὐτυχίαν ἐξύπνησεν ἡ ὑπηρέτρια καί ἀκούσασα τούς κακούργους συνομιλοῦντας καί λέγοντας τόν ἕνα «στό κεφάλι βρέ χτύπα» καί τόν ἄλλον ἀπολογούμενον «φοβοῦμαι» ἔτρεξε νά εἰδοποιήσῃ τόν κύριόν της. Ἐξελθοῦσα δέ τοῦ κοιτῶνος της βλέπει εἰς τήν τῆς οἰκίας κλίμακα στεκόμενον τόν Πέτρον ὡπλισμένον (εἶναι δέ γνωστός αὐτός εἰς τήν ὑπηρέτριαν, διότι ἐσύχναζεν είς τήν οἰκίαν τοῦ κυρίου της καί ἐζήτει παρ᾿ αὐτοῦ ἄδειαν ἵνα νυμφευθῇ, ἄδεια ἥτις δέν τῷ ἐδόθη, ἐπειδή ὁ ἀσυνείδητος εἶναι ἔγγαμος καί ἔχει τρία τέκνα). Ἡ γενναία ὅμως ὑπηρέτρια εἰσέρχεται ἀταράχως είς τόν κοιτῶνα τοῦ κυρίου της, ὅν ἰδοῦσα ἔξυπνον ἐθαύμασεν· ἐξιστοροῦσα δέ ταχέως τά τρέχοντα εἰς τόν κύριόν της, τρέχει νά φέρῃ κατά διαταγήν του τό διπλοῦν πυροβόλον του, ὅπερ ἀκούσαντες ἔφυγον ἀμέσως οἱ κακοῦργοι. Διακοινωθείσης δέ τῆς ἀποπείρας ταύτης τήν πρωΐαν εἰς τήν πόλιν, ἔδραμον πάντες οἱ πολῖται, Ὀθωμανοί καί Γραικοί, είς τήν οἰκίαν τοῦ έντίμου ἐθνάρχου, ὁπως συγχαρῶσιν αὐτόν διά τήν διάσωσιν τῆς πολυτίμου ζωῆς του. Περί τήν μεσημβρίαν τῆς αὐτῆς ἡμέρας ἐφυλακίσθησαν τινές ὕποπτοι, ὡς καί οἱ τρομεροί οὗτοι τολμητίαι. Τήν δέ ἀκόλουθον ἡμέραν ἐγένετο ἡ ἀνάκρισις αὐτῶν εἰς τό δικαστήριον (τό ὁποῖον ἦτο πλῆρες ἀκροατῶν), ἔνθα εἷς τῶν αὐτουργῶν ὡμολόγησε θαρραλέως ὅτι ἠπατήθη ἀπό αὐτήν τήν ἀποτρόπαιον γυναῖκα, ὅτι ἀμφότεροι ἔκοψαν τάς πορτοκαλολεμονέας, ὅτι αὐτή τόν ἔπεμψε καί ἐφώνησε τόν Πέτρον, ὅτι καί οἱ τρεῖς ἦλθον εἰς τήν οἰκίαν μέ ἀπόφασιν νά θυσιάσουν τόν ἐθνάρχην, ἐπειδή καί αὐτός εἶναι ὁ μόνος ὅστις δέν τούς ἀφίνει νά κλέπτουν· διότι ὁσάκις κλέψωσι τούς συλλαμβάνει ἀμέσως καί τούς τιμωρεῖ καί ὄχι μόνον αὐτούς, ἀλλά καί ἄλλους κλέπτας, καθώς τόν ……….. καί τον ………..  (ἀνέφερε τεσσάρων κλεπτῶν ὀνόματα, τούς ὁποίους συνέλαβε πρό τινος καιροῦ ὁ ἐθνάρχης μας καί ἐτιμώρησεν αὐστηρῶς) καί τέλος ὅτι αὐτός καί αὐτήν ἐπαίδευσε πολλάκις καί τόν υἱόν της ἔστειλε δέσμιον πρό ἕνός ἔτους εἰς Μαγνησίαν καί σήμερον πάλιν τόν συνέλαβε καί τόν ἐφυλάκισεν· ἀπελπισθεῖσα λοιπόν αὐτή τόν ἠπάτησε καί τόν ἔφερεν είς τήν οἰκίαν διά νά θανατώσωσι τόν ἐθνάρχην. Ἀφοῦ δέ ὁ νέος αὐτός ὡμολόγησεν ὅλα ταῦτα καί ἔτι πλείονα, ἡ άλιτήριος Σεβαστή καί ὁ Πέτρος ὡμολόγησαν καί αὐτοί τά αὐτά. Τότε τό δικαστήριον ἀπέλυσε τους ἀποδειχθέντας ἀθώους, τούς δέ αὐτουργούς ἔρριψεν εἰς τά δεσμά.

Κεντρικός δρόμος της Ν. Φώκαιας 
   λίγες μέρες πριν τον διωγμό του 1914.

Μετά ταῦτα συνετάχθησαν παρά τῶν Χριστιανῶν δύο ἀναφοραί, ἡ μέν πρός τόν Ἅγιον Έφέσου ἡ δέ πρός τήν ἔντιμον Δημογεροντίαν τῆς Μαγνησίας, ἐξιστοροῦσαι τ᾿ ἀνωτέρω. Τό δέ ἱερόν μεδζιλίσιόν(;) μας συνέταξε μαξέριον(;), τό ὁποῖον ὑπογράψαντες καί σφραγίσαντες οἱ κάτοικοι τῶν δύο Φωκῶν, Όθωμανοί τε καί Γραικοί ἀπέστειλαν μετά τῶν κακούργων είς Μαγνησίαν πρός την Α.Ε.[iii] τόν Ἀλαεδδίν πασσᾶ ἐφέντην μας, παρακαλοῦντες αὐτόν ἐν ὀνόματι τοῦ Θεοῦ καί τοῦ τρισεβάστου ἡμῶν ἄνακτος Σουλτάν Ἀπτούλ Ἀζίζ, ἵνα ἐλευθερώσῃ ἡμᾶς ἅπαντας ἀπό αὐτήν τήν ἀλιτήριον γυναῖκα καί ἀπό τόν υἱόν αὐτῆς Κυριαζήν, διότι ἄλλως θ᾿ ἀναγκασθῇ ἡ πόλις νά φονεύσῃ ἀμφοτέρους, ἄν δηλαδή ἡ Α.Ε. σπλαγχνισθεῖσα ἀπολύσῃ αὐτούς καί ἐμφανισθῶσι πάλιν εἰς τήν πόλιν μας. Μετά παρέλευσιν δέ ὀλίγων ἡμερῶν, δηλαδή τήν 15 τοῦ ἤδη λήγοντος μηνός διεδόθη εἰς τήν πόλιν μας ὅτι ἡ ἀποτρόπαιος Σεβαστή καί ὁ Υἱός της ἐδραπέτευσαν ἀπό τάς φυλακάς τῆς Μαγνησίας. Μόλις διεδόθη ἡ φήμη αὕτη, ἥν πολλοί δέν ἐπίστευσαν, καί ἰδού παρουσιάζεται εἰς τόν ἔντιμον ἐθνάρχην ἡμῶν ἐπιστολή τῶν δημογερόντων τῆς Μαγνησίας, ἐν ᾗ ἐξιστοροῦσι τήν δραπέτευσιν, λέγοντες ὅτι ὁ Κυριαζής ἐστάλη παρά τοῦ ἰατροῦ εἰς τό νοσοκομεῖον διά νά θεραπευθῇ καί ἐκεῖ ἦτο καί ἡ μήτηρ του μετά τῆς ὁποίας ἐδραπέτευσεν.

Το λιμάνι της Ν. Φώκαιας το 1913.
Στο βάθος σειρά από ανεμόμυλους.

Ἡ πληροφορία τῆς δραπετεύσεως αὐτῶν ἐφόβισε πάντας τούς κατοίκους τῆς πόλεώς μας καί γενική λύπη ἐχαρακτηρίζετο εἰς ὅλων τά πρόσωπα· μόνος ὁ γενναῖος ἐθνάρχης ἡμῶν ἔμεινεν ἀτάραχος καί ἐνεθάρρυνε πάντας, λέγων ὅτι αὐτός θά φροντίσῃ περί τῆς ἀσφαλείας ἡμῶν. Καί τῷ ὄντι ὁ ἀληθής οὗτος πατήρ ἡμῶν, εἰς ὅν ὀφείλεται ἡ ἀσφάλεια τῆς τιμῆς καί τῆς περιουσίας ἡμῶν, ἤρχισεν ἀμέσως νά θέτῃ φύλακας εἰς ὅλην τήν πόλιν· καί ἐνῷ κατεγίνετο εἰσέτι εἰς αὐτό τό ἔργον ἔρχονται πρός αὐτόν δύο πολῖται λέγοντες ὅτι εἶδον τόν Κυριαζήν, ὁ μέν πεντήκοντα μόλις βήματα μακράν τῆς πόλεως, ὁ δέ μόλις ἑκατόν. Ἔπεμψε λοιπόν ἀμέσως τούς χωροφύλακας, ἀλλά δέν ἠδυνήθησαν νά τόν ἴδωσι κἄν διότι ἔκλινεν ἡ ἡμέρα. Ὅλην τήν νύκτα ἐφύλαττον οἱ φύλακες τήν πόλιν καί ἕτεροι κατεδίωκον τόν Κυριαζήν. Τήν πρωΐαν δέ τῆς 16 διεδόθη ὅτι καί  ἡ Σεβαστή ἐφάνη ἔξω τῆς πόλεως· τότε ἀμέσως ἔτρεξαν πολῖται πάσης τάξεως καί ἡλικίας καί τήν συνέλαβον καί προσήγαγον εἰς τό δικαστήριον, ἀλαλάζοντος τοῦ πλήθους, καί τήν ἔρριψαν πάλιν εἰς τά δεσμά. Τό ἑσπέρας δέ τῆς αὐτῆς ἡμέρας ἔφερον καί τόν υἱόν της Κυριαζήν οἱ ἐπί τούτῳ ἀποσταλέντες χωροφύλακες, τόν ὁποῖον εὗρον εἴς τι πλησιόχωρον δάσος καί τόν ὁποῖον ἔρριψαν ὡσαύτως εἰς τά δεσμά καί οὕτω πάντες οἱ συμπολῖται μου καθησύχασαν. Τήν ἀκόλουθον δέ ἡμέραν ἀπό πρωΐας μέχρις ἑσπέρας ἐδέχετο ὁ ἔντιμος ἐθνάρχης τάς εὐχαριστήσεις πάντων ἡμῶν· ἀλλ᾿ ἄν καί εὐχαριστήσας καί  ἐγώ αὐτόν προσωπικῶς, Κύριε Συντάκτα, εἶναι δίκαιον και πρέπον νά ἐπαινέσω καί δημοσίως τόν κατά πάντα ἄξιον τοῦτον ἐθνάρχην ἡμῶν διά τήν τελεσφόρον πρόνοιαν, ἥν λαμβάνει ὑπέρ ἡμῶν καθ᾿ ἑκάστην.

Εἷς τῶν συνδρομητῶν σας

Πίνακας του Φωκιανού - Ρεθεμνιώτη λαϊκού ζωγράφου
Δημήτρη Τεργιακή (Μούρμουρα).

ΣΧΟΛΙΑ
Η Νέα Φώκαια της εποχής εκείνης ήταν μια μικρή πόλη 6000 κατοίκων, από τους οποίους οι 5000 ήταν Χριστιανοί Έλληνες (Γραικοί) και οι 1000 Οθωμανοί. Η πόλη είχε ιδρυθεί τον 13^ο αιώνα μ.Χ. από κατοίκους της Παλαιάς Φωκαίας, η οποία απέχει από τη Νέα  περίπου 20 χλμ. ΝΔ. Όπως προκύπτει από τη δημοσιευόμενη επιστολή, Διοικητικά ανήκε στη Μαγνησία, όπου η έδρα του Πασά της περιοχής και η έδρα της χριστιανικής Δημογεροντίας. Εκκλησιαστικά ανήκε στη Μητρόπολη Εφέσου. Οι Χριστιανοί φαίνεται πως είχαν κάποια αυτοδιοικητική αυτονομία, αφού είχαν Χριστιανό ηγέτη, που στην επιστολή αποκαλείται Εθνάρχης, και ο οποίος είχε αρκετές εξουσίες.

Φωκιανοί επιβιβάζονται σε πλοιάρια κατά τον 1^ο διωγμό.

Η επιστολή αναφέρεται στην παραβατικότητα μιας ηλικιωμένης γυναίκας και των νεαρών βοηθών της, καθώς και στη συμβολή του τοπικού ηγέτη των χριστιανών  Γεωργίου Εμμανουήλ στην σύλληψη και καταδίκη τους. Από την ανάγνωση της επιστολής προκύπτει ότι ο συντάκτης της είναι εγγράμματος και χειρίζεται άριστα την καθαρεύουσα ελληνική γλώσσα χωρίς ορθογραφικά και συντακτικά λάθη. Η επιστολή είναι ανώνυμη και διερωτάται κανείς ποιός να ήταν άραγε ο επιστολογράφος, ο οποίος γνώριζε τόσο καλά ελληνικά στις Νέες Φώκιες του 1866;

Η απάντηση ίσως βρίσκεται στον κατάλογο συνδρομητών[iv] του βιβλίου Φωκαϊκά[v] του λογίου της εποχής εκείνης Αθανασίου Παπαδοπούλου-Κεραμέως, όπου υπάρχουν 58 συνδρομητές από τις Νέες Φώκιες, οι οποίοι είναι κατά τεκμήριο οι εγγράμματοι της πόλης. Κατά πάσα πιθανότητα ανάμεσα σ’ αυτούς τους 58 είναι και ο συντάκτης της επιστολής. 

Κατάλογος συνδρομητών από τη Ν. Φώκαια του
  βιβλίου Φωκαϊκά του Α. Παπαδοπούλου-Κεραμέως

Δεύτερος στον κατάλογο, μάλιστα με δύο αντίτυπα, είναι και ο Γεώργιος Εμμανουήλ, που είδαμε πιο πάνω. Επίσης στον κατάλογο υπάρχουν και οι δύο κόρες του Φωτεινή και Στυλιανή, καθώς και άλλοι δύο με το ίδιο επώνυμο, ο Χατζή Χαράλαμπος Εμμανουήλ και ο Χατζή Αναστάσιος Εμμανουήλ. 

Όλοι αυτοί ίσως είναι πρόγονοι όσων Φωκιανών φέρουν σήμερα τα επώνυμα Χατζηεμμανουήλ και Χατζημανώλης. Επειδή στον κατάλογο υπάρχουν αρκετά ονόματα, τα οποία φέρουν σήμερα συμπολίτες μας Μικρασιάτες, γι αυτό δημοσιεύω τον κατάλογο αυτούσιο σε φωτογραφική αποτύπωση, με την ελπίδα ότι κάποιοι θα αναγνωρίσουν τους προγόνους τους.

Οι φωτογραφίες που συνοδεύουν το παρόν κείμενο είναι από τα βιβλία Φωκαϊκά του Α. Παπαδοπούλου-Κεραμέως και Φώκαια 1913-1920 του Φελίξ Σαρτιώ[vi].

(Δημοσιεύθηκε στην εφημ. Ρέθεμνος 31/12/2016)

---

[i] Είναι αξιοσημείωτο το γεγονός ότι οι εκδότες της εφημερίδας επέλεξαν γι αυτήν ένα όνομα από την Κρητική Μυθολογία!

[ii] Ψέλλια = βραχιόλια.

[iii] Αυτού Εξοχότητα.

[iv] Τον 18^ο και 19^ο αιώνα όταν κάποιος είχε την πρόθεση να εκδώσει ένα βιβλίο και δεν είχε την οικονομική δυνατότητα να το πράξει, κατέφευγε στη μέθοδο προεγγραφών συνδρομητών, δηλαδή οι ενδιαφερόμενοι προπλήρωναν ένα ποσό και έτσι συγκεντρώνονταν τα απαιτούμενα χρήματα και εξασφαλιζόταν η έκδοση. Ο κατάλογος δημοσιεύονταν στο τέλος του βιβλίου.

[v] Α. Παπαδοπούλου του Κεραμέως, Φωκαϊκά, Ιστορική και τοπογραφική μελέτη, Σμύρνη 1879.

[vi] Φώκαια 1913-1929, Η μαρτυρία του Φελίξ Σαρτιώ, Ριζάρειο Ίδρυμα, Αθήνα 2008.

ΣΤΟ ΡΕΘΥΜΝΟ ΤΟΥ 1894

ΣΤΟ ΡΕΘΥΜΝΟ ΤΟΥ 1894

Του Γιάννη Ζ. Παπιομύτογλου

Παρακάτω δημοσιεύεται αναφορά των κατοίκων της πόλης του Ρεθύμνου προς τον Γενικό Διοι­κητή Κρήτης Μαχμούτ Δζελαλεδίν Πασσά[1], που επισκέφθηκε το Ρέθυμνο στις 15 Ιανουαρίου 1894 προκειμένου να εγκαινιάσει το υδραγωγείο της πόλης[2]. Στην αναφορά διεκτραγωδείται η κατάσταση της πόλης που ασφυκτιά μέσα στα τείχη και ζητείται να επιτραπεί η οικοδόμηση εκτός των τειχών[3].

Παρά τη δόση υπερβολής που φαίνεται να υπάρχει στην περιγραφή της κατάστασης που επικρατούσε στην πόλη, οι συνθήκες διαβίωσης στο Ρέθυμνο του 1894 δεν πρέπει να ήταν ιδανικές. Στενοί δρόμοι, ακάλυπτοι οχετοί και ρυάκια, στάβλοι και χαλκωματάδικα δημιουργούν αποπνικτική ατμόσφαιρα. Στην αναφορά επίσης αναφέρεται η έλλειψη κατοικήσιμων σπιτιών και η έλλειψη προκυμαίας[4]. Αυτό το τελευταίο είχε σαν συνέ­πεια να έχει καταντήσει βόρβορος η άμμος της παραλίας από τον συνεχή εμποτισμό της με τα λύματα, κάτι που δυστυχώς συμβαίνει ακόμη και σήμερα.

Στη συνέχεια διατυπώνονται παράπονα για παραγκωνισμό του Ρεθύμνου σε σχέση με τις άλλες περιοχές της Κρήτης.

Την αναφορά υπογράφουν ενενήντα εξέχοντες Ρεθεμνιώτες, ανάμεσα στους οποίους πολλοί σύγχρονοι Ρεθεμνιώτες θα αναγνωρίσουν τους προγόνους τους. Όπου η υπογραφή είναι δυσανάγνωστη τίθεται ερωτηματικό.

Πρός

την Αὐτοῦ Ἐξοχότητα τόν Γενικόν Διοικητήν Κρήτης

Μαχμούτ Δζελαλεδίν Πασσᾶν κ.τ.λ. κ.τ.λ. κ.τ.λ.

Έξοχώτατε,

Ἐπί τῇ εὐκαιρίᾳ τῆς αἰσίας ἐν τῇ      ἡμετέρᾳ πόλει / ἀφίξεως Ὑμῶν λαμβάνομεν τήν ὑψηλήν τιμήν νά ὑπο / βάλλωμεν εἰς τήν κρίσιν ὑμῶν ζήτημα ἐκ τῆς λὑσεως / τοῦ ὁποίου ἀναντιρρήτως ἐξαρτᾶται ἡ τε ὑγεία μεγά / λου μέρους τῶν κατοίκων τῆς πόλεως, ἡ ἀνάπτυξις καί / ἐξωραϊσμός αὐτῆς, πεποιθότως δέ φρονοῦμεν ὅτι ὑπό / τήν πατρικήν, νοημονεστάτην καί φι­λοπρόοδον Δι / οίκησίν τῆς ὑμετέρας Ἐξοχότητος, ἧς δείγματα / ἀδρά ὑπάρχουσιν, θα λάβῃ ὑπόστασιν ὁ παλαιός και / δίκαιος πόθος τῶν κατοίκων, καί ἐν τῇ στοργικῇ / μερίμνῃ ὑμῶν πρός ἀνάπτυξιν παντός ἀναγομένου / εἰς τήν δημοσίαν ὠφέλειαν, δέν θά ἀφήσητε νά παρέλ / θῃ καί ἡ περίστασις αὕτη χωρίς νά προσφέρητε / ὑψίστην ἐκδούλευσιν εἰς την ἡμετέραν πόλιν καί προσ / θέσητε νέους τίτλους εἰς τήν θερμήν εὐγνωμοσύνην τοῦ / λαοῦ ἥτις ἐπί τῆς λαοφιλοῦς τῆς ὑμ. Ἐξ. Κυβερνή / σεως τοῦ τόπου εἶδε τήν ἐκτέλεσιν ἔργων τέως δυσκα / τορθώτων ἤ μᾶλλον ἀδυνάτων θεωρουμένων, καί ἕν / ἐξ αὐτῶν ἐγγύς ἡμῶν, ἀναμφιρήστως εἶναι τό ὑδραγω / γεῖον ὀφειλόμενον εἰς τήν φιλοπόλιδα φροντίδα τῆς Ὑμ. Ἐξοχότητος.

Τό ζήτημα περί οὗ ὁ λόγος Ἐξοχώτατε εἶναι / ἡ πρός τά ἐκτός τοῦ φρουρίου ἐπέκτασις τῆς / πόλεως καί ἡ παραχώρησις τῆς πρός τοῦτο ἀδείας. / Ἡ πόλις ἡμῶν εὑρισκομένη σχε­δόν εἰς τήν αὐτήν με / τά τῆς θαλάσσης ἐπιφάνειαν, καί στερουμένη συνε / πῶς τῆς ἀπαιτουμένης κλίσεως ὅπως ἡ ροή τῶν ἀ / καθάρτων ὑδάτων τῶν ὀχετῶν γίνεται εἰς τήν θά / λασσαν, ὑπό δύο ὀλεθρίων εἰς τήν ὑγείαν κακῶν / μαστίζεται ἐκ τῆς ὑγρασίας καί τῶν μολυσματικῶν / ἀναθυμιάσεων, τῶν ἀναδιδομένων ἐκ τῶν στασίμων / ἀκαθαρσιῶν τῶν ὀχετῶν, καί ἐκ τοῦ βορβόρου τῆς / ἀμμώδους παραλίας ἥτις στερουμένη ὡς μή ὤ / φειλε προκυμαίας ὑπό τήν ὁποίαν νά διοχετεύων / ται αἱ δυσώδεις ἀκαθαρσίαι, καθίσταται ἑστία / φθοροποιοῦ μολύσμα­τος. Ἐκτός τῶν ἀκαταμαχή / τῶν τούτων λόγων Ἐξοχώτατε εἶναι καί τό περι / ορισμένον τῆς πόλεως, ἡ μεγίστη ἔλλειψις οἰκιῶν / κατοικησίμων, ἡ ἐπικίνδυνος ἐντός τῆς πόλεως / καί ὑπό τάς οἰκίας συσσώρευσις χαλκείων ἀπει / λούντων πυρκαϊάν, καί ἱπποστασίων ἀναπεμ / πόντων ναυτιώδη καί ἐπιβλαβῆ ὀσμήν, καί το / πυκνόν καί ἀσφυκτικόν τῶν ὁδῶν εἰς ἅς παντελῶς / ἐλλείπει ὁ καθαρός ἀήρ. Βεβαίως καί οἱ λόγοι οὗτοι / εἶναι ὑψίστης σημασίας, ὑμεῖς δέ κάλλιον παν / τός ἄλλου εἶσθε εἰς θέσιν νά ἐκτιμήσητε τούτους / δεόντως.

Τό ἡμέτερον τμῆμα[5] Ἐξοχώτατε ἐν / σχέσει πρός τήν ἔκτασιν καί τόν πληθυσμόν αὐ / τοῦ εἰσφέρει ἴσως πλείονα εἰς τό δημόσιον ταμεῖον / φρονοῦμεν δέ Ἐξοχώτατε ὅτι δικαιοῦται νά προ / βάλλῃ ἐνίοτε ἀξιώσεις τινάς, ὅταν μάλιστα αὗται / εἰσίν δεδικαιολογημέναι ἀναφορικῶς πρός τά / ὠφελήματα ὧν καί τά λοιπά ἀφειδῶς ἀπολαύου / σιν, γνωστοῦ ὄντος ὅτι ἐν οἱωδήποτε κράτει ἡ πρό / οδος ἐν παντί κλάδῳ σχεδόν παραλλήλως καθ’ / ὅλας τάς διοικητικἀς διαιρέσεις βαίνει, καί έξ / ἴσου ἐπιδιώκεται, οὐδέποτε δέ παρετηρήθη ἐπί / δοσις εἰς τά ἀφορῶντα τήν προαγωγήν ἐν τῇ πρω / τεούσῃ πλήρης δέ στασιμότης ἤ ὀπισθοδρόμησις / ἐν ταῖς ἐπαρχίαις. Καί ὅμως Ἐξοχώτατε ἐν τῇ πρω / τευούση[6] τῆς νήσου ἡ ζωή σχεδόν ὁλοκλήρως μετε / τοπίσθη ἐκτός τῆς πόλεως, οἰκίαι καί καταστή / ματα ἀνηγέρθησαν, ὁδοί ἐχαράχθησαν, κῆποι ἐ / φυτεύθησαν, ἀποκτήσασα ὄψιν ἀληθῶς προηγ / μένης, ὑγιεινῆς καί τερπνῆς πόλε­ως, ἐνῶ δυσ / τυχῶς ἐνταῦθα στερούμεθα πάντων τῶν τοιούτων.

Πεποιθότες Ἐξοχώτατε ὅτι θά θελήσετε / ἐν τῷ διακρίνοντι Ὑμᾶς εὐγενεῖ πόθῳ πρός πᾶν / τό ἀναγόμενον εἰς τήν πρόοδον καί τήν εὐημερίαν / τῶν κατοίκων τῆς ἡμετέρας πατρίδος νά συν / δέσητε τό ὄνομα Ὑμών ἀναποσπάστως προς / τήν ἱστορίαν νέας ζωῆς τῆς πόλε­ως ἡμῶν.

Ὑποσημειούμεθα μετά βαθυτάτου σεβασμοῦ

 κάτοικοι τής πόλεως Ρεθύμνης.

I. Δ. Καλομενόπουλος[7], ;, Κ. Ν. Δετοράκης, Στυλ. Καλαϊτζάκης, Στυλ. Καλομενόπουλος, Ἀντώνιος Κανακάκης, Ἐμμανουήλ Γλυστρίδης, Στυλ. Λουτριανάκης, Ἰωάν. Λεμπιδάκης, Μίνως Γ. Μουσοῦρος, ;, Παῦλος Κ. Σπανδᾶγος, Α. Π. Παπαδάκης, ;, Παντελής Δρακάκης, Γεώργ. Δ. Σταυρουλάκης, Ἰω. Κασιμάτης, Σπυρ. Μιχελιδάκης, Μᾶρκος Παπαδάκης, Ἰ. Μαρουλιανός, Ἀ. Λειαναντωνάκης, Βασίλ. Συνατσάκης, Ἰωάννης Βλαστός, Ἐμμ. Καούνης, Κ. Φουρναράκης, Ἀντώνιος Δ. Πετυχάκης, Μιχαήλ Καλομενόπουλος, Ἀνδρέας Ἀντωνάκης, Ἐμμ. Μιχελιδάκης, Ἐμμανουήλ Ζακάκης, Σταῦρος Κ. Μαραγκουδάκης, Γεώργ. Σιγανός, Ἀριστείδης Κορωνάκης, Κ. Μαυρογιαννάκης, Λεωνίδας Καούνης, Γεώργ. Κωνσταντίνου, Δ. I. Πατσουράκης, I. Βαβουράκης, I. Δ. Πατσουράκης, Ν. Δασκαλάκης, Γεώργ. Παρασυράκης, Μ. Γαβαλᾶς, Ἰωάννης Π. Δρανδάκης, ;, Ν. Πενθερουδάκης, Ἰω. Π. Σπανδᾶγος, Γ. Ν. Παπαδάκης, Μᾶρκος Βαβούρης, Ἐμμ. Γενεράλις, Μιχ. Τρουλλινός, Π. Σιγανός, Ν. Ε. Ἀστρινος, Ἰωάννης Τερζιδάκης, Νικ. Φουρναράκης, ; Μᾶρκος Μοσχάκης, ;, Α. Μ. Κυδωνίας, Ἰω. Σφακιανάκης, Μᾶρκος Δημάκης, Γ. Μ. Σκουλούδης, Κ. Ζαχαράκης, Παντελής I. Δρανδάκης, Γεώργιος Δρανδάκης, Νικόλαος Δρουλίσκος, Ἐμμ. Μαυρούλης, Τίτος Λίτινας, Β. Τζαγκαράκης, Ε. Μανουσάκης, Μ. Κουριδάκης, Η. Πολυδωράκης, Π. Ζαχαρίου, Στ. Π. Ζαχαρίου, Στυλιανός Κουταλάκης, Ε. Καφφάτος, ;, Θ. Ε. Σαουνάτσος, Σ. Καστρινάκης, Νικόλ. Α. Μοάτσος, ;, Δ. Ε. Κορωνάκης, Ἐμμ. Χατζιδάκης, Ἀνδρέας Ἀστρινος, Ν. Ἐμμ. Σαουνάτσος, Εὐαγγελινός Χαμαράκης Ἐμμανουήλ Σκανδαλάκης, Γεώργιος Ζαχαριουδάκης, Άνδρ. Σαπουντζάκης, ;, Ν. Καλογέννητος.

Η πρώτη σελίδα της αναφοράς.

(Δημοσιεύθηκε στο π. Κρητολογικά Γρἀμματα, τχ. 1/1990)

---

[1] Ο Μαχμούτ Τζελαλεδίν Πασσάς διετέλεσε Γενικός Διοικητής Κρήτης από 1-9-1891 μέχρι 23-7-1894.

[2] Πρόκειται για τη δεξαμενή που βρίσκεται δυτικά του τεμένους Βελή Πασά στον Μασταμπά. Για τα εγκαίνια του υδραγωγείου και την επίσκεψη του Γεν. Διοικητή βλ. εφημ.  ΚΡΗΤΗ Εφημερίς της Γενικής Διοικήσεως φ. 1357/22-1-1894.

[3] Το τείχος της πόλης άρχιζε από τη ΝΔ γωνία του σημερινού Εθνικού Σταδίου, όπου υπήρχε η λεγόμενη Μαρμαρόπορτα ή Χανιώπορτα. Ακολουθώντας τις σημερινές οδούς Δημακοπούλου και Γερακάρη κατέλη­γε στην Άμμος Πόρτα, όπου η σημερινή πλατεία του Αγνώστου Στρατιώτη. Τα τείχη κατεδαφίστηκαν τα πρώτα χρόνια της Κρητικής Αυτονομίας και μάλιστα χωρίς να δαπανηθούν χρήματα για την κατεδάφιση. Απλώς επιτράπηκε στους κατοίκους να χρησιμοποιούν τις πέτρες του τείχους για τις οικοδομές.

[4] Η κατασκευή της προκυμαίας θα πρέπει να άρχισε στα τέλη του 1906 και πιθανότατα ολοκληρώθηκε το 1913 (Βλ. Επίσημος Εφημερίς της Κρητικής Πολιτείας 144/Γ/8-11-1913 και 126/Α/20-11-1913).

[5] Το Τμήμα ήταν διοικητική διαίρεση κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας, κάτι αντίστοιχο με τον σημερινό Νομό.

[6]  Χανιά.

[7] Από το αρχείο του I. Δ. Καλομενόπουλου, που φυλάσσεται στη Δημόσια Βιβλιοθήκη Ρεθύμνης, προέρχεται η πιο πάνω αναφορά.

ΦΙΛΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΡΕΘΥΜΝΗΣ

Ο ΦΙΛΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΡΕΘΥΜΝΗΣ

Τοῦ Γιάννη Ζ. Παπιομύτογλου

Φέτος [1987] συμπληρώνονται ἑκατό χρόνια ἀπό τήν ἵδρυση τοῦ Φιλεκπαιδευτικοῦ Συλλόγου Ρεθύμνης (ΦΣΡ), τοῦ σημαντικότερου σωματείου πού ἱδρύθηκε μέχρι, σήμερα στήν πόλη μας.

Πρόθεσή μου ἦταν νά δημοσιεύσω μιά ἐκτενή καί κατά τό δυνατόν πλήρη ἐργασία, γιά τή δράση αὐτοῦ τοῦ συλλόγου, ἀξιοποιώντας τό πλῆθος τῶν στοιχείων πού ἔχω μέχρι σήμερα συλλέξει. Ὅμως αὐτό, γιά διάφορους λόγους, δέν ἔγινε κατορθωτό. Ἔτσι σέ τοῦτο τό δημοσίευμα περιορίζομαι ἁπλῶς σέ μιά σκιαγράφηση, τοῦ συλλόγου καί τοῦ ἔργου του καί ἐπιφυλλάσσομαι στό μέλλον νά ἀσχοληθῶ μαζί του ἐκτενέστερα καί πληρέστερα.

Το Καταστατικό του 1888

Μέ τό ἄρθρο 15 της Συμβάσεως τῆς Χαλέπας (1878) ἐπιτράπηκε ἡ ἵδρυση Φιλεκπαιδευτικῶν Συλλόγων στήν Κρήτη. Τό 1879 ἱδρύθηκε ὁ Φιλεκπαιδευ­τικός Σύλλογος Ηρακλείου καί τόν ἴδιο χρόνο ὁ Φιλεκπαιδευτικός Σύλλογος Χανίων. Στό Ρέθυμνο ἱδρύθηκε τό 1884 ὁ Θεατρικός Σύλλογος "Αἱ Μοῦσαι, πού λειτούργησε την τριετία 1884-1886 καί ἡ δράση του περιορίστηκε στήν διοργάνωση θεατρικῶν παραστάσεων καί ἐπετειακών ἐκδηλώσεων γιά τήν ὁλοκαύτωση τοῦ ’Αρκαδίου.

Τόν Νοέμβριο τοῦ 1887 ἱδρύθηκε ὁ Φ.Σ.Ρ. Τήν ἰδέα καί τήν πρωτοβουλία εἶχε ὁ Ἐμμανουήλ Γενεράλις, νεαρός τότε Φι­λόλογος, ὁ ὁποῖος ἕνα βράδυ σέ καφενεῖο τοῦ Ρεθύμνου ἐγραψε σ’ ἕνα φύλ­λο χαρτιοῦ "Οἱ θέλοντες νά ἱδρυθῇ Σύλλογος ἐπιστημονικός ἐν Ρεθύμνῃ ὑπογράφονται ἐν τῷ παρόντι". Ὑπέγραψαν δεκαεννέα ἄτομα. Στις 12 Δεκεμ­βρίου 1887 ἔγιναν ἀρχαιρεσίες γιά τήν ἐκλογή τοῦ πρώτου Δ.Σ. τοῦ Συλλόγου. Ἐκλέχτηκαν: Πρόεδρος ὁ Κων/νος Πετυχάκης γιατρός, Ἀντιπρόεδροι οἱ Εὐθύμιος Βερνάρδος σχολάρχης καί Π. Ταταράκης δικηγόρος, Γεν. Γραμμα­τέας ὁ ’Εμμ. Γενεράλις καθηγητής, Εἰδικός Γραμματέας ὁ Γ. Σκουλούόης δι­κηγόρος, Ταμίας ὁ ’Ιωάννης Βούλγαρης δικηγόρος, καί Ἔφορος Βιβλιοθήκης ὁ Γ. Η. Καφφᾶτος δικηγόρος.

ΣΚΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΥΛΛΟΓΟΥ

Οἱ σκοποί τοῦ Συλλόγου, ὅπως περιγράφονται στό καταστατικό του εἶναι: 1) Ἡ συλλογή καί διάσωση ἀρχαιοτήτων, 2) Ἡ συλλογή λαογραφικοῦ ὑλικοῦ, 3) Ἡ ἀνάπτυξη ἐπιστημονικῶν ζητημάτων μέ διαλέξεις, 4) Ἡ ἐξερεύνηση τοῦ ἐδάφους τῆς Κρήτης καί 5) Ἡ δημιουργία Βιβλιοθήκης καί ἀναγνωστηρίου.

Η σφραγίδα του Συλλόγου

Ὅμως παρά τά ὅσα γράφονται στό καταστατικό, εἶναι φανερό πώς ὁ βαθύ­τερος στόχος τοῦ Συλλόγου εἶναι ἡ ἀνύψωση τοῦ φρονήματος τῶν ὑπόδουλων Χριστιανῶν καί ἡ προετοιμασία τοῦ τόπου γιά τήν ἀπελευθέρωση πού πλη­σιάζει. Τό λέει ἄλλωστε καθαρά στή λογοδοσία τῶν πεπραγμένων τοῦ πρώτου ἔτους τοῦ Συλλόγου ὁ πρόεδρός του Κων/νος Πετυχάκης: "...Καί ἦτο πλέον καιρός νά δείξωμεν καί ἡμεῖς σημεῖα ζωῆς ἐν τῇ ἐποχῇ ταύτῃ ἀσύγγνωστος ἔλλειψις καθήκοντος ἤθελεν εἶνε ἄν καί ἡμεῖς οἱ ἐπί πατραγαθίᾳ καυχώμενοι ἐμένομεν νωθροί καί άδρανεῖς ἀμελοῦντες τῆς δεούσης παρασκευῆς τοῦ τόπου ἡμῶν πρός τό ποθούμενον καί μετ’ ἀρρήτων παλμῶν καρδίας ἀνα­μενόμενον μέλλον".

Εἶναι συγκινητικός ὁ ἐνθουσιασμός μέ τόν ὁποῖο, τόσο τό Δ.Σ. ὅσο καί τά ἱδρυτικά μέλη ἐπιδόθηκαν στην ὑλοποίηση τῶν σκοπῶν τοῦ Συλλόγου. Τόν ἴδιο ἐνθουσιασμό κατόρθωσαν νά μεταδώσουν καί στούς ἄλλους συμπολίτες μέ ἀποτέλεσμα νά καταφθάνουν στόν Σύλλογο πλῆθος προσφορῶν σέ χρῆμα, βι­βλία, ἀρχαῖα ἀντικείμενα κ.ἄ. Τέθηκαν τόσο στέρεες βάσεις, ὥστε ὁ Σύλλο­γος νά μπορέσει νά διανύσει περίπου τριάντα χρόνια γεμάτα δράση καί προσφορά στούς παρακάτω τομείς.

ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

Ανακοίνωση του 1921 που
δείχνει ότι ο ΦΣΡ, 25 χρόνια
από την ίδρυσή του συνεχίζει
να λειτουργεί τη νυχτερινή σχολή.

Γνωρίζοντας οἱ ὑπεύθυνοι τοῦ Συλλόγου τή σημασία τῆς παιδείας ἔριξαν ἰδιαίτερο βάρος πρός αὐτήν τήν κατεύθυνση. Τότε λειτουργοῦσαν στό Ρέθυ­μνο, ὑπό τήν ἐποπτεία τῆς "’Εφορείας τῶν κοινῶν τῆς πόλεως καταστημά­των", Δημοτική Σχολή ἀρρένων καί θηλέων καί Ἑλληνικό Σχολεῖο ἤ Σχο­λαρχεῖο ἀρρένων καί θηλέων. Μέ πρωτοβουλία τοῦ Συλλόγου λειτούργησε γιά πρώτη φορά στό Ρέθυμνο

Γυμνάσιο τό σχολικό ἔτος 1890-91. Ἐπίσης ἱδρύθηκαν καί λειτούργησαν με ἔξοδα τοῦ Συλλόγου γιά πρώτη φορά Νη­πιαγωγείο καί Κυριακό Σχολεῖο. Ἀλλά ἡ μεγαλύτερη προσφορά τοῦ Συλλό­γου στόν χῶρο τῆς παιδείας εἶναι ἡ ἵδρυση καί λειτουργία, πάλι μέ ἔξο­δα τοῦ Συλλόγου, τῆς "Σχολῆς τοῦ Λαοῦ". Ἡ σχολή ἦταν νυχτερινή καί ἱδρύ­θηκε γιά ὅσους δέν μποροῦσαν, γιά όποιοδήποτε λόγο, νά φοιτήσουν στά δημόσια σχολεῖα. Κατά τό πρῶτο ἔτος λειτουργίας τῆς σχολῆς, γράφτηκαν 31 μαθητές διαφόρων ἡλικιων ἀπό 10 μέχρι 27 ἐτῶν. Χωρίστηκαν σέ τέσσε­ρις τάξεις ὅπου διδάσκονταν Γραφή, Ἀνάγνωση, Γραμματική, Ἀριθμητική, Ἱστορία Ἀρχαίας Ἑλλάδος, Ἱστορία Κρήτης, Γεωγραφία, Θρησκευτικά καί Ὑγιεινή.

Ὁ πρόεδρος τοῦ Συλλόγου Κων/νος Πετυχάκης, στή λογοδοσία του λέει γιά τή "Σχολή τοῦ Λαοῦ" μεταξύ ἄλλων καί τά ἑξῆς: "…Ἐάν τις ἔτι δυσπίστως ἔχῃ πρός ἡμᾶς, προσελθέτω εἰς τό Σχολεῖον κατά τάς ὥρας τῆς διδασκαλίας καί ἀφ’ οὗ ἴδη τόν μέχρι χθές ἀγνοοῦντα καί αὐτό τό Ἄλ­φα ἀκροώμενον προσεκτικώτατα τοῦ διδασκομένου μαθήματος ἤ γράφοντα τό ὄνομά του μετά χαρᾶς, ἥν δέν κρύπτει, ἄς εἴπῃ ἐάν κέντρον τοιοῦτον, οἷον τό ἡμέτερον, εἶνε μάταιον καί ἀνωφελές".

ΑΝΑΣΚΑΦΕΣ ΚΑΙ ΜΟΥΣΕΙΟ

Εἶναι σίγουρο πώς οἱ Ρεθεμνιῶτες ἀγνοούν ὅτι τό Ἀρχαιολογικό Μουσεῖο τῆς πόλεως τοῦ Ρέθυμνου ἱδρύθηκε ἀπό τόν ΦΣΡ καί ὅτι πολλά ἀπό τά ἐκθέματά του ὀφείλονται στόν ἴδιο σύλλογο.

Το δίπλωμα που απένεμε ο ΦΣΡ
στα επίτιμα & αντεπιστέλλοντα
μέλη

Τά πρῶτα ἀντικείμενα τοῦ Μουσείου προῆλθαν ἀπό δωρεές, ἀγορές καί ἀνασκαφές πού πραγματοποίησε ὁ Σύλλογος. Αὐτή ἡ πρώτη συλλογή, δέν ἦταν καθόλου εὐκαταφρόνητη. Περιλάμβανε 12 μαρμάρινα αντικείμενα,180 πήλι­να, 10 χάλκινα καί 19 γυάλινα. Έπίσης περιλάμβανε μιά σημαντικότατη συλλογή 995 ἀρχαίων νομισμάτων, ἡ ὁποία ἀποτελεῖ καί τή βάση αὐτῆς πού ὑπάρχει σήμερα, στό Μουσεῖο Ρέθυμνης. Τόν Ἰούλιο τοῦ 1888 ὁ ΦΣΡ πραγματοποίησε ἀνασκαφή στήν περιοχή τοῦ Σταυρωμένου ἡ ὁποία ἔφερε στό φῶς δύο ἀρ­χαίους τάφους καί ἀρκετά εὑρήματα, παρά τίς περιορισμένες ἐπιστημονικές γνώσεις τῶν ὑπευθύνων τῆς ἀνασκαφῆς.

ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ.

Ὁ ΦΣΡ δημιούργησε καί ἀξιόλογη, γιά τά μέτρα τῆς ἐποχῆς, βιβλιο­θήκη. Περιλάμβανε περί τούς 1500 τόμους, τό σύνολο τῶν ὁποίων προερχόταν ἀπό δωρεές τόσο τοῦ ντόπιου στοιχείου ὅσο καί Ἑλλήνων τῶν Ἀθηνῶν καί τῆς διασπορᾶς.

Τό σημαντικό ὅμως δέν βρίσκεται στόν ἀριθμό τῶν βιβλίων ἀλλά στό γε­γονός ὅτι πρόκειται, στό σύνολό τους σχεδόν, γιά σπάνιες σήμερα ἐκδόσεις. Ἀρκετά ἀπό τά βιβλία αὐτά διασώθηκαν καί σήμερα φυλλάσσονται στή Δημό­σια Βιβλιοθήκη Ρεθύμνης. Ἀξιοσημείωτο εἶναι πώς ἡ Βιβλιοθήκη τοῦ ΦΣΡ ἦταν δανειστική καί ὅτι διέθετε ἀναγνωστήριο μέ ἐφημερίδες καί περιο­δικά τῆς ἐποχῆς.

ΘΕΑΤΡΟ

Ἄν καί σέ κανένα ἀπό τά δύο καταστατικά[1] τοῦ ΦΣΡ δέν γίνεται λόγος γιά θέατρο καί θεατρικές παραστάσεις, ἐντούτοις ὁ ΦΣΡ ἔδωσε παραστάσεις, γιά τίς ὁποῖες, δυστυχώς, δέν ἔχομε πολλές πληροφορίες. Στίς 9 Φεβρουαρίου 1888 ἀνέβασε τήν πρώτη του παράσταση μέ τό δράμα «Ἡ Χίος δούλη» του Θεόδωρου Ὀρφανίδη καί τήν κωμωδία «Ὁ κύριος Ἑπτά» άγνωστου συγγραφέα. Μιά άλλη παράσταση πού ἀνέβασε ὁ θίασος τοῦ ΦΣΡ, δόθηκε στά τέλη τοῦυ 1888 καί συγκεκριμένα στίς 24 Δεκεμβρίου. Παρουσιάστηκε τό δράμα «Πίστις, Ἐλπίς καί Ἐλεος» τοῦ Joseph-Bernard Rosier, καί ἡ κωμωδία «Χορός μεταμφιεσμένων». Στίς 22 Ἰανουαρίου 1889 ὁ θίασος τοῦ ΦΣΡ ἔδωσε νέα παράσταση μέ τό δράμα «Γαλάτεια» τοῦ Σπυρ. Βασιλειάδη καί τήν κωμωδία «Γάμος ἄνευ νύμφης» τοῦ Ἀλέξ. Ρίζου Ραγκαβή.

Αγγελία Μνημοσύνου το 1912

Δέν γνωρίζουμε ἄν ὁ ΦΣΡ ἔδωσε ἄλλες παραστάσεις, γνωρίζουμε ὅμως ὅτι εἶχε ἀρκετά ἔσοδα ἀπό θεατρικές παραστάσεις κατά το 1888, ὅπως προκύπτει ἀπό τή λογοδοσία τοῦ προέδρου του γιά τό ἔτος αὐτό[2].

ΦΙΛΑΡΜΟΝΙΚΗ

Καί στόν τομέα τῆς μουσικῆς ὁ ΦΣΡ παρουσίασε ἀξιόλογη δραστηριό­τητα. Ἴδρυσε σχολή μουσικῆς ὅπου ἐπί δυό χρόνια διδασκόταν θεωρία μου­σικής ἀπό τόν μουσικοδιδάσκαλο Βασ. Κουτσό, πού μετακλήθηκε ἀπό τήν Ἀθήνα. Παράλληλα παραγγέλθηκαν στήν Ἰταλία 35 μουσικά ὄργανα μετά τήν παραλαβή τῶν ὁποίων ἄρχισε ἡ πρακτική ἐξάσκηση καί σέ λίγο χρόνο oἱ μαθητές ἦταν σέ θέση νά παίζουν ἀρκετά μoυσικά κομμάτια. Στή συνέχεια ἀπό τούς μαθητές τῆς σχολής συγκροτήθηκε ἡ Φιλαρμονική, πού ἐκτός ἀπό τίς γιορτές καί ἐπετείους ἐμφανιζόταν δύο φορές τήν ἑβδομάδα (Πέμπτη καί Κυριακή) σέ διάφορα κέντρα τῆς πόλης. Ἡ δράση τῆς Φιλαρμονικής του ΦΣΡ ἐντοπίζεται κυρίως μέσα στή δεκαετία 1900-1910.

Οδηγίες συλλογής λαογραφικού υλικού.

Ἐκτός ἀπό ὅα τά παραπάνω, πού μόνο ἐπιγραμματικά ἀναφέραμε, ὁ ΦΣΡ διοργάνωσε πλῆθος διαλέξεων, ἐξέδωσε το 1890 τή Γεωγραφία τῆς Κρήτης τοῦ Ἐμμ. Λαμπρινάκη, ἐφόδιασε μέ ὄργανα Φυσικῆς τά σχολεῖα τῆς πόλης, συνέλεξε λαογραφικό ὑλικό καί γενικά προσέφερε ἔργο πού, ὅπως ἀναφέραμε καί στήν ἀρχή, κανείς ἄλλος σύλλογος τοῦ Ρεθύμνου μέχρι σήμερα δέν κατόρθωσε νά προσφέρει.

Εἶχε πολύχρονη δράση, πού φτάνει μέχρι τή δεκαετία τοῦ 1920, ἀφοῦ τον Ὀκτώβρη τοῦ 1921 βρίσκομε στήν ἐφημ. Κρητική Επιθεώρησις ἀνακοίνωσή του γιά τήν ἔναρξη τῶν μαθημάτων στή νυκτερινή σχολή καί τόν ἑπόμενο χρόνο βρίσκομε στήν ἴδια ἐφημερίδα ὅτι προσφέρει 100 δρχ. ὑπέρ τοῦ Μικρασιατικοῦ Ἀγῶνος. Δέν γνωρίζομε πότε ἀκριβῶς ἔπαψε νά λειτουργεῖ, πάντως τελευταῖος του πρόεδρος ἧταν ὁ δικηγόρος Πέτρος Μανουσάκης.

(Δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Δούρειος Ίππος των Κρητικών Γραμμάτων, τεύχος 16 (Δεκέμβριος 1987). 

---

[1] (α) Κανονισμός του Φιλεκπαιδευτικού Συλλόγου Ρεθύμνης, Εν Ρεθύμνη, Τύποις Καλαϊτζάκη, 1888 και (β) Κανονισμός του Φιλεκπαιδευτικού Συλλόγου Ρεθύμνης, Εν Χανίοις, Εκ του τυπογραφείου «Η Πρόοδος» Ε.Α. Φραντσεσκάκη, 1900.

[2] Κωνσταντίνου Ε. Πετυχάκη, Φιλεκπαιδευτικός Σύλλογος Ρεθύμνης. Λογοδοσία τῶν κατά τό Α΄ ἔτος γενομένων (1888), Ἐν Ρεθύμνῃ, Τύποις Στυλ. Ἐμμ. Καλαϊτζάκη, 1889.